Accueil | Contacts SAT-Amikaro chez wikipedia SAT-Amikaro chez Ipernity SAT-Amikaro chez Facebook SAT-Amikaro chez Facebook fil rss

  eo |   fr |

Réponse de Claude Piron à Jean-Jacques Aillagon


Monsieur Jean-Jacques Aillagon Ministre de la Culture et de la Communication 3, rue de Valois 75001 Paris

Gland, le 26 mars 2004

Objet : Vos propos à France-Inter

Monsieur le Ministre,

La présente lettre reprend le message que je vous ai adressé par l’Internet le 23 de ce mois. Ma première idée était de vous l’envoyer sous pli recommandé, vu ses incidences juridiques possibles, mais j’ai finalement décidé de faire confiance au courrier ordinaire. Voici le texte en question, dans une version légèrement modifiée :

Dans l’émission Alter Ego (France-Inter, 16 mars ), vous avez émis au sujet de l’espéranto des affirmations contraires à la réalité telle que tout tribunal peut facilement la vérifier. Cette présentation déformée est, je suppose, illégale. Je suis loin d’être compétent en matière juridique, mais je serais très surpris si le droit à l’information inexacte, même sans l’intention de tromper, faisait partie des droits reconnus dans la République. Elle vous impose en tout cas l’obligation morale de rectifier.

J’ai publié en espéranto un recueil de poèmes, une demi-douzaine de romans, une cassette de chansons, un cours universitaire et un grand nombre de nouvelles et d’articles. Un de mes romans est utilisé à l’Université de Shanghai, un autre a longtemps fait partie des lectures imposées aux étudiants d’espéranto de San Francisco State University. N’y a-t-il pas là au moins présomption en faveur d’une certaine valeur humaine et littéraire de la langue dans laquelle ces textes ont été écrits ? Cette valeur est-elle compatible avec ce que vous en dites ? Il m’intéresserait de savoir d’où vous avez tiré votre information sur l’espéranto. En tout état de cause, si vous ne pouvez étayer vos jugements, vous avez le devoir de vous rétracter face au public auquel, de bonne foi, sans aucun doute, mais dans l’ignorance de votre méconnaissance du sujet, vous avez communiqué des contrevérités appuyées par toute votre autorité de Ministre de la Culture et de la Communication.

Vous avez dit : "Quand on lit un texte en espéranto". Quels textes avez-vous lus ? Vous demander d’en donner des références précises (auteur, éditeur, année d’édition) serait excessif, mais vous pourriez peut-être me donner une idée du genre de textes auquel vous pensiez en prononçant ces mots. Par ailleurs, vous m’obligeriez si vous vouliez bien me dire où et quand vous avez appris l’espéranto. Comment, en effet, peut-on juger de la valeur d’un texte dans une langue qu’on n’a pas apprise ? Si vous n’avez pas étudié la langue et n’avez rien lu de sa production littéraire, vous vous devez de rectifier votre affirmation, car dire : "quand on lit un texte en espéranto," c’est donner aux auditeurs l’impression qu’on en a l’expérience, donc qu’on sait de quoi on parle, qu’on est compétent. Ils ont le droit de savoir que vous vous êtes laissé emporter par votre élan, et qu’en fait vous n’aviez pas les éléments d’information voulus pour vous prononcer avec une telle assurance.

Vous avez dit : " Une langue c’est une histoire, c’est l’expérience de nombreuses générations, c’est une élaboration très subtile, très complexe, d’une grammaire, d’un vocabulaire, d’une syntaxe, et je crois qu’on ne peut pas décréter une langue de toutes pièces." En prononçant ces mots, vous donnez à comprendre que l’espéranto n’a pas connu ce procesus. Par quels faits justifiez-vous que celui-ci n’a pas eu lieu ? Vous rendez-vous compte, Monsieur le Ministre, que nous en sommes à la sixième génération de personnes, de familles, dont l’une des langues couramment utilisées est l’espéranto ? L’analyse diachronique montre que cette "élaboration très subtile, très complexe, d’une grammaire, d’un vocabulaire, d’une syntaxe" s’est déroulée dans le cas de l’espéranto comme dans celui des autres langues vivantes [1]..Je vous mets au défi de produire des faits qui contredisent cette affirmation, ou même de me donner la référence d’un ouvrage, d’un mémoire d’étudiant ou d’un rapport de recherche qui conteste la réalité de cette lente élaboration, spontanée, collective et anonyme, qui a abouti à l’espéranto d’aujourd’hui.

Vous avez dit en outre : "Quand on lit un texte en espéranto, on voit bien que c’est certes très sympathique, cette idée de donner au monde entier une langue qui permettrait enfin, finalement, de revenir sur la tour de Babel et de nier l’histoire, mais cette histoire, elle est une réalité très forte." Où diable avez-vous pris qu’il s’agissait de revenir à la situation d’avant Babel ? Dans l’histoire de Babel, il n’y avait qu’une seule langue avant que les hommes se mettent à construire la tour. Jamais l’espéranto n’a visé à revenir à un monde unilingue. Ses partisans défendent avec ferveur la diversité linguistique et la multiplicité des langues et des cultures [2] . Ils conçoivent uniquement l’espéranto comme truchement entre personnes de langues différentes, sachant par expérience qu’il remplace avantageusement le broken English auquel sont condamnés la plupart de nos contemporains dès qu’ils ont affaire à des étrangers. Il est ironique de voir que vous reprochez aux partisans de l’espéranto de nier l’histoire, alors que c’est précisément ce que vous faites face aux auditeurs de France-Inter : vous niez la lente gestation de la langue, son accession progressive au statut de langue vivante, les innombrables ajustements mutuels qui en ont fait la seule langue au monde dont le substrat soit totalement d’ampleur mondiale. Les meubles se patinent, les villes se modifient, mais l’espéranto, à vous en croire, serait resté figé à l’état du projet de 1887 ! Heureusement, comme vous le dites à juste titre, l’histoire est une réalité très forte. L’espéranto est une langue vivante parce qu’il est le produit d’une histoire couvrant l’ensemble de la planète : 117 ans d’usage dans les circonstances les plus diverses, 117 ans de contacts, de persécutions [3], d’interactions émotionnelles et intellectuelles, de discussions sur tous les sujets, de création littéraire, d’activités de solidarité, de formation de couples, de résistance à la mauvaise foi et à la calomnie, ce n’est pas rien. C’est en passant par ce genre de vécu, comportant bon nombre d’épreuves, que naissent les cultures, y compris celle à laquelle l’espéranto a donné naissance. [4]

Poursuivant sur le thème de l’histoire, vous avez dit : "Cette histoire, elle n’a pas fait qu’opposer les hommes les uns aux autres, les pays les uns aux autres, les civilisations les unes aux autres, cette histoire elle nous a également enrichis." On ne peut que vous donner raison. Mais qu’est-ce que cela vient faire dans un débat sur l’espéranto ? Qui a jamais nié que l’histoire avait opposé les civilisations, les pays et les hommes et que ces conflits, comme la plupart des conflits et tensions, avaient débouché sur un enrichissement ? Je connais bien le monde de l’espéranto, où je vis depuis l’enfance, et je n’y ai jamais rencontré personne qui nie ce rôle de l’histoire. Vous semblez avoir accepté sans vérification et sans esprit critique la calomnie très répandue selon laquelle les usagers de l’espéranto croiraient que la paix dépend de la langue, ce qui revient à les assimiler à des imbéciles ou à de pauvres aveuglés, puisque cela implique qu’ils n’auraient jamais remarqué que des personnes ou des peuples de même langue pouvaient avoir de dramatiques conflits. Il est manifeste que vous avez de ce milieu une image qui n’a aucun rapport avec la réalité. Cela n’a rien d’étonnant – et c’est pourquoi je ne vous en veux pas le moins du monde – car c’est l’image que l’on retrouve chez la grande majorité des intellectuels. [5] Mais ce n’est pas parce qu’une idée est très répandue qu’elle est vraie et qu’il est sain de contribuer à sa propagation, surtout si elle est, dans ses implications, insultante. Ici aussi, une rectification s’impose.

J’ai été peiné, en tant que poète et écrivain s’exprimant en espéranto, de vous entendre dire que "la langue en question est quand même une langue un peu sommaire, un peu pauvre, une sorte de rapiéçage de langues, de morceaux de langues puisés ici et là". En fait, l’espéranto est moins hétérogène que l’anglais et, franchement, je ne vois pas en quoi on peut l’assimiler à un rapiéçage. L’éventail de sources auxquelles a emprunté le français n’est pas moins large. D’ailleurs, ce qui détermine l’hétérogénéité d’une composition, ce n’est pas la diversité d’origine des éléments, c’est leur manque d’harmonie et de noyau assimilateur. Diriez-vous qu’une salade niçoise est un rapiéçage d’aliments puisés ici et là ? Les lois qui régissent l’assimilation des emprunts en espéranto en ont toujours assuré l’homogénéité. L’analyse linguistique le prouve, et si vous persistez à le nier, vous seriez bien aimable de m’indiquer sur quels faits vous vous appuyez.

Quant à dire que l’espéranto est sommaire et pauvre, je vous mets au défi de me le montrer en vous appuyant sur des faits. J’ai donné de nombreux exemples de sa richesse, de sa souplesse, de son adéquation à l’expression des pensées les plus profondes dans mon article "Espéranto - Le point de vue d’un écrivain", Le langage et l’homme, 1987, 22, 3, pp. 266-271, ainsi qu’au chapitre VII de mon ouvrage Le défi des langues (L’Harmattan, 1994). Traiter l’espéranto de sommaire est une insulte que rien ne justifie. Si vous maintenez ce qualificatif, veuillez me montrer, par une analyse comparative, soit de textes, soit d’enregistrements de conversations ou de débats, que l’espéranto est moins riche, moins nuancé, moins expressif, plus primaire que le français. Si vous ne le pouvez pas, vous me devez, ainsi qu’à l’ensemble des usagers de l’espéranto, des excuses publiques. Un homme d’honneur ne dénigre pas ce qu’il ne connaît pas. Et si par mégarde il l’a fait en public dans le feu de la discussion – il est humain de se laisser emporter – il s’excuse et rectifie. J’espère que vous tiendrez à vous montrer homme d’honneur.

"Faisons en sorte que chacun puisse finalement accéder au plus grand nombre de langues possible," avez-vous dit à la fin de l’échange, et cela signifiait manifestement : "c’est cela qu’il nous faut, ce n’est pas l’espéranto." Je vous engage à faire une enquête sur la corrélation entre polyglottisme et espéranto. Vous constaterez que la proportion de vrais polyglottes est plus grande parmi les personnes qui ont appris l’espéranto dans l’enfance ou la jeunesse que parmi un échantillon aléatoire de population de même niveau social. J’en suis un exemple vivant. Quand j’étais traducteur à l’ONU, nous n’étions que quatre à traduire en français à partir de l’anglais, du chinois, de l’espagnol et du russe. Sur ces quatre, trois pratiquaient l’espéranto. Et pour deux d’entre nous, c’est l’espéranto qui, appris dans l’enfance, nous avait donné le goût des langues et nous en avait énormément facilité l’acquisition. L’autre ex-collègue dans ce cas est Georges Kersaudy, auteur de Langues sans frontières (Éditions Autrement, 2001), auprès de qui vous pourrez vérifier que je dis la vérité. Si vous voulez vraiment que "chacun puisse finalement accéder au plus grand nombre de langues possible", encouragez les enfants et les jeunes à apprendre d’abord l’espéranto. Vous serez surpris de constater à quel point le contact direct avec les cultures les plus distantes motive pour apprendre les langues. Si j’ai fait un diplôme de chinois, c’est parce qu’à l’âge de quinze ans j’ai correspondu en espéranto avec un jeune Chinois qui m’a initié à sa culture.

Je suis navré, Monsieur le Ministre, de devoir vous dire toutes ces choses désagréables. Mais reconnaissez que pour quelqu’un qui connaît cet univers de l’intérieur, vos affirmations à l’emporte-pièce sont difficiles à digérer. Je dois à l’espéranto une telle part de mon bonheur, de mes amitiés, de la découverte du monde et de mon enrichissement culturel qu’il m’est réellement douloureux d’entendre des propos comme les vôtres : pourquoi, en assumant un ton d’autorité non fondé sur une réelle compétence, détourner de ce trésor des personnes qu’il pourrait intéresser si on leur en présentait une image honnête, objective ? Devrais-je ajouter qu’en dissuadant les gens d’apprendre l’espéranto, comme le font vos propos, vous privez mes écrits, sans base objective, d’une part de marché ? Mes textes sont en général très prisés par les nouveaux élèves. De quel droit intervenez-vous injustement dans le déploiement spontané des intérêts culturels de la population, au point de priver un auteur de lecteurs potentiels ? Décidément, j’ai bien des questions à poser à un avocat.

Je suis prêt à débattre de l’espéranto en public avec vous, à France-Inter ou dans tout autre forum à votre convenance. Normalement, un avocat de la défense ne donne aucune indication à la partie adverse sur la façon dont il compte procéder, mais je serai beau joueur : les références bibliographiques citées en bas de page vous permettront de voir comment je défendrai mon point de vue. Vous pourrez ainsi préparer votre stratégie d’attaque en sachant à quoi vous attendre. Mais méfiez-vous ! Je connais vraiment bien la question.

Je me réserve le droit de publier et de diffuser la présente lettre, ainsi que de l’afficher sur l’Internet. Il va sans dire que je donnerai la même diffusion, si vous me le demandez, à la réponse que vous voudrez bien m’adresser. Comme vous le voyez, je tiens à jouer franc-jeu.

J’espère que votre sens de l’éthique et de la culture vous amèneront à étudier ce qu’il en est de l’espéranto réel. Si, comme je le crois, cette étude vous convainc que vous avez parlé à la légère, je ne doute pas que vous tiendrez à assumer vos responsabilités et à expliquer au public que vous vous êtes laissé aller à des affirmations injustifiées. L’équité n’en demande pas moins.

Veuillez croire, Monsieur le Ministre, que si ma déception est grande, mon respect vous reste néanmoins totalement acquis.

Claude Piron ("nom de plume" pour certains livres : Johan Valano)


Intervention de M. Jean-Jacques AILLAGON, ministre de la Culture et de la Communication , dans l’émission "Alter ego" de Patricia MARTIN sur FRANCE INTER, avec Bernard PIVOT, écrivain invité pour son livre "100 mots à sauver" paru chez Albin Michel.

Assistant à la réalisation : Vanina SCAGLIA

QUEL AVENIR POUR LA LANGUE FRANCAISE ? Réalisation : Valérie AYESTARAY

Réponse du ministre à un auditeur prénommé Serge :

JEAN-JACQUES AILLAGON : Monsieur, je pense fondamentalement, et je crois d’ailleurs ne pas faire preuve de grande originalité en vous répondant de cette façon, qu’une langue ne peut pas être décrétée de façon artificielle. Une langue c’est une histoire, c’est l’expérience de nombreuses générations, c’est une élaboration très subtile, très complexe, d’une grammaire, d’un vocabulaire, d’une syntaxe, et je crois qu’on peut pas décréter une langue de toutes pièces. Quand on lit un texte en espéranto, on voit bien que c’est certes très sympathique, cette idée de donner à au monde entier une langue qui permettrait enfin, finalement, de revenir sur la tour de Babel et de nier l’histoire, mais cette histoire, elle est une réalité très forte, cette histoire elle n’a pas fait qu’opposer les hommes les uns aux autres, les pays les uns aux autres, les civilisations les unes aux autres, cette histoire elle nous a également enrichis. Que serait la littérature universelle si elle n’était pas faite d’une addition de littératures particulières ? Donc je crois que, plutôt que de tenter de promouvoir de façon un peu artificielle à mes yeux, une sorte de langue parfaite qui réunirait tous les hommes, en tout cas prétendrait réunir tous les hommes, il vaut mieux défendre le principe de la pluralité, du pluralisme linguistique, y compris dans l’espace européen, faire en sorte par exemple que dans l’espace européen, on ne consente pas à l’affirmation de plus en plus fréquente d’une langue unique, d’une langue d’usage unique, mais qu’on affirme bien l’excellence du principe de la diversité linguistique. Et faisons en sorte que chacun puisse finalement accéder au plus grand nombre de langues possibles.

PATRICIA MARTIN : C’est peut-être pas un hasard d’ailleurs que ça n’ait pas pris, non plus, l’espéranto. Il y a eu des tentatives, et puis on voit bien que ça ne marche pas.


[1] Voir mon article "A few notes on the evolution of Esperanto " in Klaus Schubert, réd., "Interlinguistics", n° 42 de la série Trends in Linguistics - Studies and Monographs ; Berlin, New York : Mouton de Gruyter, 1989, pp.129-142. Ce texte, réactualisé, peut être lu sous le titre "Evolution is proof of life" à l’adresse www.geocities.com/c_piron

[2] Manifeste de Prague, www.esperanto.se/dok/pragman..., point 6.

[3] Ulrich Lins, Die gefährliche Sprache (Gerlingen : Bleicher, 1988) [édition en espéranto : La danĝera lingvo (même année, même éditeur, ISBN 3-88350-505-6)]. Voir également le chapitre 21 de Ivo Lapenna et al. Esperanto en Perspektivo (Rotterdam, Londres : Centre de recherche et de documentation sur les problèmes de langue, 1974).

[4] Claude Piron,"Culture et espéranto", http://www.lve-esperanto.com/biblio... , sous "Articles et Lettres".

[5] Je l’ai montré dans mon rapport de recherche Espéranto - L’image et la réalité (Université de Paris-8, 1987, n° 66 des Cours et études de linguistique contrastive et appliquée).


Respondo de Claude Piron al Jean-Jacques Aillagon


Estimata Ministra Moŝto,

En la programo "Alter Ego", de Radio "France-Inter", la 16-an de marto inter le deka kaj la dekunua, vi eldiris pri Esperanto asertojn, kiuj kontraŭas realon facile kontroleblan. Tiu misformita prezento supozeble estas kontraŭleĝa. Mi tute ne kompetentas pri juro, sed mi tre mirus, se la rajto misinformi estus parto de la rajtoj agnoskitaj de la Respubliko. Ĉiaokaze, via misprezento trudas al vi la moralan devon korekti ĝin.

Mi publikigis en esperanto poemaron, seson da romanoj, kantokasedon, universitatan kurson kaj grandan nombron da noveloj kaj artikoloj. Unu el miaj romanoj estas uzata en Ŝang-haja Universitato, kaj alia longe estis legaĵo utiligata por la Eo-studentoj en Sanfranciska Federaciŝtata Universitato. Ĉu el tio ne estus normale supoze dedukti, ke la lingvo, en kiu tiuj tekstoj estis verkitaj, ne malhavas ian homan kaj literaturan valoron ? Ĉu tia valoro estas akordigebla kun viaj diraĵoj ? Interesus min scii, el kie vi ĉerpis vian informon pri Eo. Kia ajn via fonto, se vi ne povas subteni viajn juĝojn per faktoj, vi devas konfesi vian misprezenton fronte al la publiko, al kiu, pur-intence, tute certe, sed ignore pri via miskono de la temo, vi komunikis malveraĵojn apogitajn per via tuta aŭtoritato de Kulturministro.

Vi diris : "Kiam oni legas tekston esperantan". Kiujn tekstojn vi legis ? Peti vin havigi precizajn referencojn (aŭtoro, eldonejo, eldonjaro) estus troe, sed vi eble povus doni al mi ideon pri la kategorio de tekstoj, pri kiuj vi pensis. Krome, mi tre dankus, se vi bonvolus sciigi al mi, kie kaj kiam vi lernis Eon. Kiel ja eblus juĝi la valoron de teksto verkita en lingvo, kiun oni ne lernis ? Se vi ne studis la lingvon kaj neniom legis el ĝia literatura produktado, vi devas korekti vian aserton, ĉar dirante : "kiam oni legas tekston esperantan", vi donas al la aŭskultantoj la impreson, ke vi kompetentas. Ili rajtas scii, ke vi lasis vian elanon forporti vin, kaj ke mankis al vi la informoj necesaj por paroli kun tia alta memfido.

Vi diris : "Lingvo, tio estas historio, estas la sperto de multaj generacioj, estas tre subtila, tre kompleksa ellaborado de gramatiko, vortprovizo, sintakso. Laŭ mi lingvo ne povas naskiĝi el arbitre kunmetitaj eroj per simpla dekreto," kaj vi subkomprenigis, ke Eo ne trapasis tiun lingvokrean procezon. Per kiuj faktoj vi pravigas, ke la koncerna procezo ne okazis ? Ĉu vi konscias, Estimata Ministra Moŝto, ke ni nun troviĝas je la sesa generacio de personoj, de familioj, en kiuj unu el la uzataj lingvoj estas Eo ? Lingva analizo de la evoluo de Eo montras, ke tiu "tre subtila, tre kompleksa ellaborado de gramatiko, vortprovizo, sintakso" disvolviĝis en Eo kiel en ĉiuj aliaj vivantaj lingvoj (vd mian artikolon "A few notes on the evolution of Esperanto " en Klaŭs Sĉubert, red., "Interlinguistics", n-ro 42 de la serio Trends in Linguistics - Studies and Monographs ; Berlino, Novjorko : Mouton de Gruyter, 1989, pp.129-142). Mi defias vin prezenti faktojn, kiuj kontraŭas tiun aserton, aŭ eĉ transdoni al mi la referencon de verko, studenta disertacio aŭ esplorraporto, kiu neas la realecon de tiu laŭgrada, spontana, kolektiva kaj anonima ellaborado, kiu naskis la hodiaŭan Eon.

Vi plue diris : "Kiam oni legas Eo-tekson, oni vidas, ke certe estas tre simpatia la ideo doni al la tuta mondo lingvon, kiu fine ebligus reveni al la antaŭbabela tempo kaj nei la historion, sed historio estas tre forta realaĵo." Kie diable vi ĉerpis la ideon, ke temas pri reveno al antaŭbabela situacio ? En la rakonto pri Babelo, ekzistis nur unu lingvo, ĝis la homoj ekkonstruis la turon. Neniam Eo celis retroiri al tia situacio. La advokatoj de Eo fervore defendas lingvan diversecon kaj multecon de malsamaj lingvoj kaj kulturoj (vd la "Pragan Manifeston" www.esperanto.se/dok/pragman_fr.html, punkto 6). Ili vidas en Eo nur komunikilon inter malsamlingvanoj, sciante proprasperte, ke ĝi avantaĝe anstataŭas la Broken Engliŝ, al kiu estas kondamnitaj la plimulto el niaj samtempuloj, kiam ili devas rilati kun fremdlandanoj. Estas ironie vidi, ke vi riproĉas al la Eo-uzantoj, ke ili neas la historion, dum precize tion vi faras fronte al la aŭskultantoj de Radio France-Inter : vi neas la malrapidan disvolviĝon de la lingvo, ĝian laŭgradan atingon al la statuso de vivanta lingvo, la sennombrajn reciprokajn alĝustiĝojn, kiuj faris el ĝi unikan lingvon per tio, ke ĝia subtavolo [substratumo] estas vere mond-ampleksa. Mebloj kun tempo ŝanĝas sian koloron, urboj modifiĝas, sed Eo, se kredi vin, restas rigide fiksita en sia formo de 1887 ! Feliĉe, kiel vi prave diras, historio estas realaĵo ege forta. Eo estas vivanta lingvo, ĉar ĝi estas la produkto de historio, kiu disvolviĝis je tergloba skalo : 117 jaroj da uzado en plej diversaj cirkonstancoj, 117 jaroj da kontaktoj, persekutiĝoj, emociaj kaj intelektaj interagadoj, diskutoj ĉiatemaj, literatura kreado, aktivecoj de solidareco, parformado, rezisto kontraŭ malhonestaj prezentoj kaj kalumniado, ĉio ĉi ne estas nulo. Spertante tiajn travivaĵojn, kun la multaj suferoj, kiujn ili entenas, naskiĝas la kulturoj, inkluzive de tiu, kiun Eo naskis (vd "Culture et espéranto", http://www.lve-esperanto.com/bibliotheque , sub "Articles et Lettres").

Plu diskutante la temon "historio", vi diris : "Tiu historio ne nur starigis homojn unu kontraŭ alia, landojn unu kontraŭ alia, civilizaciojn unu kontraŭ alia en reciproka alfrontado, tiu historio krome nin pliriĉigis." Vi plene pravas. Sed kion tiu konsidero faras en debato pri Eo ? Ĉu iu iam ajn neis, ke historio kontraŭmetis civilizaciojn, landojn kaj homojn unu al alia, kaj ke tiuj konfliktoj, kiel la plimulto el la konfliktoj kaj streĉiĝoj, fine havigis pliriĉigon ? Mi bone konas la E-mondon, en kiu mi vivas ekde infaneco, kaj mi neniam renkontis en ĝi personon, kiu neas tiun rolon de historio. Estas klare, ke vi havas pri tiu medio bildon senrilatan kun la realo. Tio ne mirigas - kaj ĝuste pro tio mi ne sentas eĉ plej etan rankoron al vi - ĉar tia estas la bildo, kiun eblas evidentigi ĉe la plimulto el la intelektuloj, kiel mi montris en mia esplorraporto"L’espéranto - L’image et la réalité", publikigita de Universitato Parizo-8 en 1987 (n-ro 66 de la serio"Cours et études de linguistique contrastive et appliquée"). Sed ne sufiĉas, ke ideo estu tre ofte renkontebla, por ke ĝi akordu kun la vero, nek por ke estu bone por la publika mensa sano kontribui al ĝia plua disvastiĝo. Ankaŭ ĉi-teme vi ŝuldas al la publiko reĝustigon.

Min vundis, kiel esperantlingvan poeton kaj verkiston, via aserto, ke "la koncerna lingvo tamen estas lingvo elementa, iom malriĉa, speco de kunflikaĵo el lingvoj, el pecoj lingvaj prenitaj tie kaj tie ĉi." Fakte, Eo estas malpli heterogena ol la angla, kaj, sincere, mi ne vidas, kiamaniere oni povas rigardi ĝin kunflikaĵo. La gamo da fontoj, el kiuj la franca ĉerpis sian konsiston, ne estas malpli larĝa. Cetere, kio difinas la heterogenecon de kunmetaĵo, tio estas, ne la diverseco de la originoj de la eroj, sed la manko de harmonio kaj de asimila kerno. La leĝoj, kiuj regas la asimiladon de ĉerpaĵoj en Eo, ĉiam garantiis ĝian homogenecon. Tion pruvas lingvika analizo, kaj se vi tion plu neas, vi estus plej afabla, se vi bonvolus indiki, sur kiuj faktoj vi bazas vin. Koncerne la fakton, ke, laŭ vi, Eo estus elementa kaj malriĉa, mi defias vin tion pruvi per ekzemploj. Mi donis multajn ekzemplojn pri ĝiaj riĉeco, fleksebleco, taŭgeco por la esprimado de plej profundaj pensoj en mia artikolo "Espéranto - Le point de vue d’un écrivain", en la revuo "Le langage et l’homme", (1987, 22, 3, pp. 266-271), same kiel en ĉapitro 7-a de mia verko "Le défi des langues" (Parizo : L’Harmattan, 1994). Nomi Eon elementa estas insulti ĝin, kion nenio pravigas. Se vi malkonsentas, bonvolu montri al mi per kompara analizo, ĉu de tekstoj, ĉu de surbendigoj de konversacioj aŭ debatoj, ke Eo estas malpli riĉa, nuanca, esprimpova aŭ pli primitiva ol la franca lingvo. Se vi tion ne sukcesas fari, vi ŝuldas al mi, same kiel al la tuto de la Eo-uzantoj, publikan pardonpeton. Honorindulo ne malestimas ion nekonatan. Kaj se, pro malatento, li publike esprimis malestimon puŝate de la viglo diskuta - estas home, kiam oni diskutas, ne plene konscii, ke oni troige misparolas - li petas pardonon kaj korektas la eraron. Mi esperas, ke vi volos montri, ke vi estas honorinda homo.

"Ni agu kun la celo, ke ĉiu povu atingi regadon de kiel eble plej multaj lingvoj," vi diris fine de la interparolo, kaj tio klare signifis : "tiun multlingvecon ni bezonas, ne Eon." Mi rekomendas, ke vi enketu pri la korelacio inter multlingveco kaj Eo. Vi konstatos, ke la proporcio de veraj multlingvuloj estas pli alta inter homoj, kiuj lernis Eon kiel infanoj aŭ junuloj, ol en ŝance kunmetita specimeno de homoj kun sama socia nivelo. Mi estas pri tio vivanta ekzemplo. Kiam mi estis tradukisto en UN, ni estis nur kvar, kiuj kapablis francigi tekstojn el la angla, ĉina, hispana kaj rusa. El tiuj kvar, tri praktikis Eon. Kaj du el tiuj tri ricevis de Eo, en la infanaĝo, sian guston por lingvoj kaj grandan faciligon por ilin akiri. La alia similkaza ekskolego estas Georges Kersaŭdy, aŭtoro de "Langues sans frontières" (Parizo : Éditions Aŭtrement, 2001). Se vere vi volas, ke "ĉiu povu atingi regadon de kiel eble plej multaj lingvoj," instigu infanojn kaj junulojn unue lerni Eon. Mirigos vin, kiagrade rekta kontakto kun malproksimaj kulturoj kreas motivon por lerni lingvojn. Kial mi studis la ĉinan ĝis ricevo de diplomo ? Ĉar kiam mi estis 15-jara mi esperantlingve korespondis kun ĉina junulo, kiu enkondukis min en sian kulturon.

Mi bedaŭras, Estimata Ministra Moŝto, ke mi devas diri al vi tiom da malagrablaĵoj. Sed bonvolu rekoni, ke por iu, kiu konas de interne la Eo-universon, viaj ŝablonaj asertoj ne facile digesteblas. Mi ŝuldas al Eo tiel grandan parton de mia feliĉo, de mia amikaro, de la malkovro de l’ mondo kaj de mia kultura pliriĉiĝo, ke estas vere dolorige aŭdi frazojn kiel viajn : kial, prenante tonon aŭtoritatan ne bazitan sur vera kompetento, forturni el tiu trezoro personojn, kiujn ĝi povus interesi, se oni prezentus pri ĝi bildon honestan, objektivan ? Ĉu mi aldonu, ke fortirante el la homoj emon lerni Eon - tiel ja efikas viaj diroj al potenciala Eo-lernonto —, vi forprenas sen objektiva bazo parton de la merkato por miaj verkoj ? Miajn tekstojn ĝenerale tre bone akceptas novaj lernintoj de la lingvo. Kiarajte vi nejuste intervenas en la spontana disvolviĝo de kulturaj interesoj ĉe la loĝantaro ? Ĉion pripensinte, mi konstatas, ke mi havas multajn demandojn por starigi al advokato.

Mi estas preta debati pri Eo kun vi, publike, ĉu ĉe Radio France-Inter, ĉu en alia forumo laŭ via bontrovo. Normale, defenda advokato havigas al la kontraŭa partio neniun indikon pri la maniero, laŭ kiu li intencas procedi, sed mi estos lojala ludanto : la bibliografiaj referencoj, kiujn mi dissemis tra ĉi tiu letero, ebligos al vi vidi, kiamaniere mi defendos mian starpunkton. Vi tiel povos prepari vian atakstrategion sciante, kion atendi. Sed gardu vin ! Mi funde konas la temon.

Mi rezervas al mi la rajton publikigi kaj disvastigi ĉi tiun leteron, kaj ankaŭ afiŝi ĝin Interrete. Klare, se vi tion petos, mi zorgos pri sama disvastigode la respondo, kiun vi bonvolos sendi al mi. Kiel vi vidas, estas grave por mi rilati kun plena lojaleco.

Mi esperas, ke via sento pri etiko kaj kulturo kondukos vin al studado de tio, kio estas la reala Eo. Se, kiel mi kredas, tiu studo konvinkas vin, ke vi malestimis senbaze, mi ne dubas, ke vi volos preni sur vin viajn respondecojn, kaj klarigi al la publiko, ke vi lasis vian impeton igi vin eldiri nepravigeblajn asertojn. Justeco postulas ne malpli ol tion.

Bonvolu kredi, Estimata Ministra Moŝto, ke, se mia elreviĝo estis granda, mia respekto al vi tamen plu restas plena kaj senŝanĝa.

Claude Piron (plumnome fojfoje Johan Valano)


ALTER EGO, elsendo de Patricia MARTIN Ĉe France Inter, 15an de marto 2004 Invititoj : Jean-Jacques AILLAGON, Ministro pri Kulturo kaj Komunikado Bernard PIVOT, verkisto de "100 mots à saŭver"(100 vortoj savendaj) eldonita ĉe Albin Michel Kunkreantino : Vanina SCAGLIA Telo : KIA ESTONTECO POR LA FRANCA LINGVO ? Kreantino : Valérie AYESTARAY

PATRICIA MARTIN : Serge telfonalvokas nin. Bonan tagon Serge, ni aŭskultas vin.

SERGE : Sinjoro Ministro, bonan tagon. Prave, homa vivo mallongas, tempo mankas por lerni kaj la anglan lingvon, kaj la araban, kaj la italan, ktp. Tion kion mi intencas diri al vi : mi ne estas kiel poeto, sed mi uzas francan lingvon. Ne utilas elekti inter bono kaj malbono. Ĉar lingvo estas ilo kiu civilizacias kaj homigas homaron, kial ne, samtempe kiel protekti nian lingvon, reklami pri tiu universala lingvo, pri kiu vi parolis, kaj kiun vi ŝajne malestimas, sed kiu nomiĝus esperanton kaj kiu estus mirinda vojo al la paco en la mondo kaj al la interkompreno de la popoloj inter si ?

PATRICIA MARTIN ( primoka, ironia, amuza tono) : Jen, ni havas neeviteblan demandon pri esperanto. Niavice, Jean-Jacques Aillagon, kian respondon, kion vi emus diri al tiu aŭskultanto ?

JEAN-JACQUES AILLAGON : Sinjoro, mi fundamente pensas, kaj mi certas ne montri grandan originalecon per tia respondo, ke lingvo ne povas esti kontraŭnature trudita. Lingvo alvokas historion, alvokas sperton de multaj generacioj, alvokas konstruadon tre subtilan, tre malsimplan de gramatiko, de vortaro, de sintakso, kaj mi kredas ke ne eblas trudi lingvon bazitan sur nenio. Kiam iu legas tekston en esperanto, tiu bone vidas ke, kvankam simpatia, tiu ideo, doni al tuta mondo lingvon kiu ebligos finfine, fine, reiri al Babel turo kaj nei la historion [estas sensensaĵo]. Sed tiu historio, ĝi estas fortega vereco, tiu historio ne nur kontraŭstarigis la homojn, unu kontraŭ la alia la landojn unu kontraŭ la alia, la civilizaciojn unu kontraŭ la alia, tiu historio samtempe riĉigis nin. Kia estus la universala literaturo se ĝi nur estus sumo de lokaj literaturoj ?

Kial Francio tiom implikiĝas sur la internacia kampo, kaj samtempe sur la eŭropa kampo, pri la principo de la defendo de la kultura diverseco, nur ĉar ni tute certe pensas kaj scias ke la universala kulturo povas riĉiĝi nur pro la daŭrigo, la viveco de la lokaj kulturoj. Do mi kredas ke , anstataŭ klopodi reklami kontraŭnature laŭ mi, pri kvazaŭ perfekta lingvo kiu kunigus ĉiujn homojn, aŭ ĉiel asertus kunigi ĉiujn homojn, pli valoras defendi la pricipon de la plureco, de la plurlingveco eĉ sine de la eŭropa teritorio, klopodi ekzemple ke sine de la eŭropa teritorio, ni ne konsentu al la aserto pli kaj pli ofta de unusola lingvo, de uzo de unusola lingvo, sed ke ni certe konsentu pri la bonego de la lingv-diverseca principo. Do esperanto, ĝi simpatias, sed mi bedaŭras diri al vi tion tiel nete, ĝi ne tute konvikas min, ĉar ĉi-tiu lingvo estas tamen primitiveta, malriĉeta lingvo, kvazaŭ fuŝkunigo de lingvoj, de lingveroj ŝtelkaptitaj tie kaj jene. Ni lasu la lingvojn kreski sine siajn historiajn verecojn kaj ni klopodu ke ĉiu havu eblecon lerni kiel plej eble multnombrajn lingvojn.

PATRICIA MARTIN : Verŝajne pro tio esperanto, eĉ ĝi, ne ekfunkciis. Klopodoj okazis, kaj ni bone konstatas ke tio ne funkcias.







Voir la liste des articles
de la même rubrique


 
SAT-Amikaro - 132-134, Boulevard Vincent-Auriol - 75013 Paris - 09.53.50.99.58
A propos de ce site | Espace rédacteurs