Accueil | Contacts SAT-Amikaro chez wikipedia SAT-Amikaro chez Ipernity SAT-Amikaro chez Facebook SAT-Amikaro chez Facebook fil rss

  eo |   fr |

Espéranto : Quelles perspectives un siècle après le premier congrès ?

Conférence de Claude Piron à Boulogne sur Mer


Il y a cent ans

Un siècle. Un siècle déjà s’est écoulé depuis ce moment extraordinaire de l’histoire de l’humanité où Zamenhof s’est adressé aux participants du premier congrès international d’espéranto en disant : « Je vous salue, chers amis [1], frères et sœurs de la grande famille humaine, qui êtes venus de pays proches et lointains, des États les plus divers, pour vous serrer la main en un geste fraternel (…) Notre réunion est modeste ; le monde extérieur n’en sait pas grand-chose et nos paroles ne s’envoleront pas par le télégraphe vers toutes les cités (…) du monde (…). Mais la salle où nous nous trouvons est parcourue de vibrations mystérieuses, à peine perceptibles par nos sens, mais susceptibles d’être reconnues par toute âme sensible : (…) les vibrations qui accompagnent la naissance de quelque chose de grand. » Après quoi il a ajouté : « Ici il n’y a pas de nations puissantes et de nations faibles, de peuples privilégiés et de peuples sans privilèges, personne n’est humilié, personne n’est embarrassé, (…), nous sommes tous égaux en droits ; nous nous sentons tous membres d’une même nation, d’une même famille. Et pour la première fois dans l’histoire de l’humanité, nous, appartenant aux peuples les plus divers, nous côtoyons non comme des étrangers, non comme des concurrents, mais comme des frères qui se serrent la main (…) en toute sincérité, d’être humain à être humain. Prenons conscience de l’importance de ce jour, car aujourd’hui entre les murs accueillants de Boulogne-sur-Mer, ce ne sont pas des Français qui rencontrent des Anglais, ni des Russes des Polonais, mais des hommes qui rencontrent des hommes. »

Sans doute, quand j’ai qualifié ce jour de 1905 de moment extraordinaire de l’histoire de l’humanité, la plupart d’entre vous vous êtes dit : « Il exagère ». Peut-être. Mais mon impression n’est pas sans fondement.

J’ai été très impressionné par une histoire vraie que j’ai découverte dans un document de l’Unesco. Il y a bien longtemps, un chef africain que l’on cherchait à convaincre de l’intérêt qu’il y a à savoir lire et écrire refusait de se laisser persuader. On lui a alors proposé une expérience. Qu’il dise quelque chose, n’importe quoi, à quelqu’un qui notera ses paroles, et on portera le papier à un autre village, et il accompagnera ceux qui feront le trajet. Dans cet autre village, quelqu’un qui n’était pas là quand il a parlé et qui ignore donc ce qu’il a dit lui lira ce qui est écrit. Le chef a accepté. Quand le groupe est arrivé dans l’autre village et qu’on a lu à haute voix ce qu’il avait dicté, il n’en est pas revenu. Quelqu’un qui n’était pas là a pu lui répéter exactement ses paroles ! Incroyable ! Un vrai miracle !

C’est un fait que l’invention de l’écriture a eu des conséquences impressionnantes. Nous devons une bonne partie de notre confort, de nos plaisirs, de nos connaissances, de nos joies, de notre santé au fait que l’écriture existe. Sans l’écriture nous ne serions pas ce que nous sommes. C’est pourquoi on peut dire que le moment où pour la première fois des idées ou des informations ont été transmises par écrit a été un moment clé dans l’histoire de l’humanité, même si personne ne sait où et quand cela s’est produit.

À mon avis, le moment où, pour la première fois, des personnes de vingt pays se sont comprises sans interprètes et sans que quiconque doive parler la langue d’un autre peuple a été un moment clé dans l’histoire de l’humanité. Et ce moment extraordinaire s’est présenté ici à Boulogne en 1905.

Un autre fait d’une importance capitale a eu lieu quand Zamenhof a déclamé son poème « Prière sous l’étendard vert » : plusieurs personne ont pleuré ! Ainsi l’argument de ceux qui prétendaient qu’une langue née dans un cabinet ne pouvait qu’être une langue sans âme s’est trouvé anéanti à jamais. Si la récitation d’un poème peut émouvoir jusqu’aux larmes, cela signifie que la langue dans laquelle il a été écrit est bien plus qu’une langue robot, qu’une langue mécanique, réservée aux échanges de la vie pratique, comme l’affirmaient la majorité des intellectuels de l’époque. Elle peut toucher les cœurs. Elle a une âme.

Nous sommes nombreux à avoir fait l’expérience de cette âme dans les circonstances les plus diverses. Nous savons que l’espéranto peut nous faire vibrer : enthousiasme, joie, déception, fureur, nous avons fait l’expérience qu’il peut provoquer en nous tous ces états affectifs, nous savons que nous pouvons nous disputer, nous quereller, nous mettre en colère dans cette langue, mais aussi l’utiliser pour consoler ou exprimer notre amour, et que dans toutes ces circonstances, l’espéranto ne se montre jamais inférieur aux autres langues. Quand on a vécu quelque chose, on ne peut pas douter de son vécu. Aussi, quoi que disent les sceptiques qui prennent l’espéranto pour un code sans vie, nous savons qu’ils se trompent. Même si nous n’arrivons pas à communiquer notre expérience au monde extérieur, le fait demeure que l’espéranto est quelque chose de vivant, une langue dotée d’une âme. Nous le savons parce que nous l’avons vécu. Ce n’est pas une question d’opinion, et donc de subjectivité. C’est un fait, une chose objective, alors que l’idée que l’espéranto est une langue sans âme n’est qu’une simple opinion subjective, préconçue, qui ne se fonde sur aucune expérience ou observation.

À côté des faits, les opinions n’ont aucun poids, à terme. Les opinions varient, évoluent, mais les faits restent des faits, solides, impossibles à annuler, destinés à vaincre, parce qu’ils sont la réalité, alors que les opinions ne sont que des images mentales, qui, si elles ne se fondent pas sur le réel, ne peuvent que se désagréger au bout d’un certain temps.

Les trois cerveaux humains et l’âme de l’espéranto

Le cerveau humain est triple. Dans sa couche la plus intérieure, il est purement instinctif, il équivaut au cerveau d’un serpent : c’est le siège de la partie préhistorique, la plus primitive de notre être, c’est là que nous vivons les émotions primaires, comme la panique, le désir, l’agression, c’est là que se trouvent les commandes qui nous permettent d’avoir les réactions les plus élémentaires : prendre, nous cacher, fuir, attaquer. Mais au-dessus de ce cerveau reptilien se trouve le cortex, qui est divisé en deux hémisphères, semblables aux deux parties d’une noix dont on vient de briser la coque. Ces deux hémisphères exercent des fonctions différentes. [2] Chez un droitier, l’hémisphère gauche est celui des mots, des chiffres, des mesures, de la raison, de l’analyse, de la déduction, des faits, de la volonté, de la discipline et autres choses de ce genre, c’est pourquoi je l’appelle le cerveau de la rigueur. L’hémisphère droit, pour sa part, est le lieu des images, des symboles non verbaux, des sentiments, notamment des sentiments esthétiques et artistiques, des atmosphères, de l’imagination, des métaphores, de l’intuition, des associations libres d’idées, des rêves et rêveries, d’une approche poétique du monde, de la créativité, de la liberté. J’y vois le cerveau de la confiance, car c’est lorsqu’on a confiance que cet hémisphère déploie son incroyable fécondité. En général, chez un individu, et souvent chez tout un peuple, l’un des deux hémisphères prédomine. Mais chez Zamehof les deux parties n’étaient pas seulement très développées, elles s’intégraient aussi de façon remarquablement harmonieuse.

Cette harmonie, on la retrouve dans la langue. L’espéranto est rigoureux, il exige de la discipline, et donc oblige à activer le cerveau gauche. Pensez à l’accusatif, au fait que les verbes sont ou transitifs ou intransitifs, au sens nettement défini des prépositions. L’espéranto est une langue plus rigoureuse que la plupart. Mais il est aussi plus libre. Le droit de combiner les monèmes, comme disent les linguistes, donc les racines, les affixes et les terminaisons, sans la moindre restriction est typique du cerveau droit, de même que la liberté qui est laissée à l’ordre des mots dans la phrase ou à bien des faits syntaxiques. Pour exprimer une idée donnée, l’espéranto dispose de nettement plus de moyens que les autres langues. Voyez le nombre de formules susceptibles d’exprimer l’idée « Je suis venu à Boulogne en train » : Mi venis al Bulonjo per trajno, al Bulonjo mi trajnis, mi venis trajne Bulonjon, Bulonjen trajnis mi, pertrajne mi al Bulonjo venis, mia alBulonja veno estis trajna, trajne mi alBulonjis, etc. Si l’espéranto offre à l’écrivain une souplesse et une richesse appréciables, cela tient précisément à cette coordination rare de la rigueur et de la liberté, à cette intégration des deux hémisphères cérébraux.

L’espéranto est unique à cet égard. Les autres langues privilégient l’un de ces deux aspects au détriment de l’autre. Le français et l’allemand sont rigoureux, mais laissent peu de liberté dans le mode d’expression (comparativement). L’anglais et le chinois sont plus libres, mais ils pèchent par manque de rigueur, et, partant, de précision. Oui, l’espéranto est unique dans le panorama des langues. L’intellect – la tête – l’utilise avec finesse, nuances, précision, clarté, mais l’affectivité – le cœur – y trouve lui aussi son compte et dispose là d’un moyen sans rival pour exprimer sa fantaisie, sa puissance émotionnelle, ses sentiments les plus intenses et les plus intimes.

Lorsqu’une chose est exceptionnelle, on a tendance à ne pas y croire. C’est pourquoi la majorité de nos contemporains n’arrivent tout simplement pas à imaginer les incroyables atouts de l’espéranto.

Messages cachés

C’est précisément pour cela que j’ai utilisé, il y a quelques minutes, l’expression « à terme ». On ne peut se faire une idée exacte du phénomène espéranto que si on le replace dans une perspective historique. C’est parce qu’ils évitent de le faire que tant de gens disent aujourd’hui : « la langue mondiale est l’anglais ».

Cette phrase, que les médias répètent à l’envi, réapparaît constamment dans les discours de ministres et de PDG, comme dans la bouche de ceux qui s’adonnent au plaisir de refaire le monde autour d’une table de bistro. Mais personne, semble-t-il, ne se rend compte qu’elle véhicule toute une série d’idées jamais explicitées. Par exemple : « la victoire de l’anglais est définitive », « la diversité linguistique n’est plus un problème : l’anglais est là », « l’adoption générale de l’anglais n’a pour l’individu aucune conséquence financière », « il n’y a pas d’alternative », « il n’y a pas de handicapés linguistiques : si un ouvrier étranger subit une injustice parce qu’il n’a pas su s’exprimer correctement, ou si un patron de PME perd un contrat intéressant parce que son niveau en anglais n’est pas à la hauteur de la négociation avec le partenaire étranger, ils n’ont que ce qu’ils méritent : ils n’avaient qu’à bien apprendre les langues. »

Réfléchissez deux minutes. Vous sentirez que ces messages – et d’autres – accompagnent bel et bien la fameuse phrase sur la victoire de l’anglais. Ce sont des messages qui enferment dans une vision en tunnel, ne permettant aucune exploration de ce qui pourrait se présenter sur les côtés : il n’y a qu’une lueur, loin devant, l’anglais, sans lequel il n’y a pas d’issue. Ce conditionnement empêche bien des réactions normales, comme le serait, par exemple, de laisser émerger l’idée suivante.

Les anglophones tirent de nombreux avantages, et d’immenses bénéfices, de l’organisation actuelle de la communication linguistique. Les séjours linguistiques rapportent à la Grande-Bretagne un milliard d’euros par an. « English language teaching is very big business » (« L’enseignement de l’anglais est une source d’affaires importante »), disait naguère le bulletin d’information du Salon de l’anglais, tenu au Barbican Centre de Londres. Et le président du British Council a confirmé la chose : « L’anglais nous rapporte plus que le brut de la Mer du Nord ». Ces citations ne concernent que le Royaume-Uni. Or, les États-Unis engrangent encore plus de bénéfices du vaste usage mondial de l’anglais.

Il serait normal que les populations de langue anglaise paient ces avantages. N’est-il pas absurde que dans le monde entier, les contribuables non anglophones versent des montants astronomiques pour que l’État organise l’enseignement de l’anglais, dont le seul résultat est de mettre ses citoyens dans une situation d’infériorité ? Et ceux qui bénéficient de tous les avantages, qui reçoivent du simple fait de leur naissance une supériorité dans toute discussion, toute négociation, tout débat et à qui l’effort d’apprendre une langue étrangère a été épargné sont justement ceux qui ne déboursent rien pour cet avantage impressionnant ! L’équité exigerait que les pays de langue anglaise remboursent à tous les autres pays les mises de fonds faites pour amener leurs citoyens à les rencontrer sur le terrain linguistique. Par ailleurs, pendant que nous consacrons de nombreuses heures à l’étude de l’anglais, les anglophones disposent de ce temps pour étudier les sciences, les techniques, telle ou telle profession ou pour se détendre, se relaxer. Ne serait-il pas normal qu’ils compensent nos pertes de temps et nos efforts dont ils tirent beaucoup plus de bénéfices que nous ? Dans notre société néolibérale et mondialisée, aucun avantage n’est gratuit. Ils reçoivent un avantage énorme, qu’ils le paient ! Un peu selon le principe du « pollueur payeur ».

Les messages sous-jacents, non explicités, qui forment l’accompagnement mental et l’atmosphère affective de l’affirmation selon laquelle l’anglais est la langue mondiale s’insinuent dans les esprits au niveau inconscient. Comme ils ne sont pas perçus, il est impossible de s’en protéger. Et en pénétrant dans la partie inconsciente du psychisme, ils déclenchent un processus masochiste contre lequel seul la conscience pourrait protéger. Du coup, les victimes de la situation s’enfoncent de plus en plus en se répétant ces phrases, qui renforcent leur statut de victimes. C’est le système qui permet de maintenir les esclaves en esclavage et qui empêche les gens de basse caste d’imaginer pouvoir changer le système des castes. En se répétant comme des perroquets ces slogans sur l’anglais, nos contemporains se persuadent que rien ne peut être amélioré, qu’il s’agit d’une fatalité contre laquelle il est vain de se révolter, que les maîtres ont remporté une victoire définitive et que les perdants n’ont pas à relever la tête et surtout pas à se rendre compte qu’ils sont perdants. C’est comme une incantation de sorcellerie, une formule magique, dont l’effet est que les victimes acceptent de plus en plus leur condition de victimes. Le masochisme se renforce de répétition en répétition, mais hélas les victimes n’en ont pas conscience.

La quasi-totalité de ceux qui traitent de ces sujets négligent un fait très important. Dans l’hémisphère cérébral droit il y a chez tout homme une aspiration inconsciente, floue, à quelque chose d’indéfinissable, d’impossible à nommer, parce que trop imprécis, mais qui serait excellent pour l’ensemble du genre humain, une aspiration à une harmonie paradisiaque, à un monde où il n’y aurait pas d’injustice. Pour vague qu’elle soit, cette aspiration est très puissante, elle peut mettre en mouvement des énergies individuelles gigantesques, engendrer des dévouements remarquables bien difficiles à justifier rationnellement. Chez un certain nombre de personnes, cette aspiration à un bien dépourvu de contour précis et impossible à désigner s’est cristallisée dans le concept « espéranto », de sorte qu’ils investissent une grande part d’eux-mêmes, de leur libido, dirait Freud, dans le domaine marqué par le mot « espéranto ». Ce concept se voit ainsi doté de la force d’attraction que Carl Gustav Jung attribue à ces noyaux d’énergie, à ces nébuleuses psychiques qu’il appelle archétypes. Il devient la concrétisation, donc la forme pensable, d’une chose en soi impensable, de quelque chose qui se situe au delà des limites de ce qu’on peut nommer, mais qui attire les âmes avec une force infiniment plus grande que celle avec laquelle le plus grand électroaimant attire le fer.

La répétition de l’idée que le problème des langues a été résolu par le triomphe de l’anglais agit au niveau du cerveau gauche, qui répond en bloquant la fécondité du cerveau droit, où il refoule l’archétype, l’aspiration à la justice universelle dont je viens de parler. Cette réaction du cerveau gauche bloque la curiosité, elle stérilise l’esprit critique. Du fait de ce phénomène socio-psychologique, des millions et des millions de jeunes, de par le monde, sont contraints à se livrer des années et des années durant à des efforts disproportionnés pour tenter de maîtriser une langue dans laquelle ils ne seront jamais à égalité avec les natifs. Or, ce fléau n’est pas nécessaire, il existe une alternative qui donnerait à la jeunesse mondiale et à tous les contribuables, en fait à tous les États non anglophones du monde, un soulagement de beaucoup de charges financières très lourdes et les libérerait d’une manière absurde d’investir son temps et son énergie nerveuse. Cela, nous, petite collectivité marginale, nous le savons par expérience.

Mais le grand public a absorbé le message de la victoire définitive de l’anglais. Et quand on y croit de toute son âme, sans avoir la distance nécessaire pour regarder les choses d’un œil critique, on en arrive fatalement à adopter une idée complémentaire : si l’anglais a vaincu, l’espéranto a échoué.

Une façon de penser typique des enfants de quatre ans

Malheureusement, les usagers de l’espéranto se laissent influencer par l’opinion générale. Et ils ont tendance à y adhérer, tout au moins dans une partie de leur être. Ils en arrivent ainsi à souffrir d’un dédoublement qui peut être douloureux. Quelque chose en eux sait que l’espéranto a réussi, puisqu’il a enrichi leur vie. Mais ils n’arrivent pas à coordonner ce sentiment avec l’opinion générale pour qui l’échec de l’espéranto ne fait pas de doute. D’où une tension entre le social et l’individuel, entre le cerveau gauche et le cerveau droit.

Il vaut la peine d’analyser ce que disent ceux pour qui le projet « espéranto » a sombré dans un indubitable fiasco. Si l’on se livre à cet exercice, on est d’emblée frappé par le caractère absolu de cette conviction. Celui qui dit : « L’espéranto a échoué » ne doute pas que l’échec est évident, total et définitif. Cela équivaut dans son esprit à « L’espéranto, c’est nul ». Il a existé en tant que projet, le projet n’a pas abouti. Il n’existe donc plus, si ce n’est à titre de curiosité historique.

En fait, cette impression, selon laquelle l’échec de l’espéranto est absolu, total, définitif, ne peut se faire jour que chez quelqu’un qui raisonne comme un enfant de moins de six ans. Chacun d’entre nous n’est mentalement adulte que dans quelques domaines de la vie. Dans beaucoup d’autres nous continuons à fonctionner, intellectuellement, comme des petits de quatre ou cinq ans. À cet âge notre cerveau ne pouvait considérer simultanément que deux concepts, qui sont toujours symétriques, opposés et extrêmes : « grand » / « petit », « fort » / « faible », « premier » / « dernier », « tout » / « rien ». Les adultes les plus intelligents, mentalement tout à fait à la hauteur dans leur profession et la vie quotidienne, continuent à penser selon ce système binaire dans toutes sortes de domaines, comme la politique, la religion, les groupes humains (nations, races, classes sociales …), le regard qu’ils portent sur eux-mêmes, les jugements sur l’autre sexe (souvent les idées sur le conjoint), etc. L’espéranto est un domaine où il est facile de mettre en évidence ce type de fonctionnement mental.

C’est ainsi que bien des gens sont incapables d’imaginer que l’espéranto d’aujourd’hui diffère de la langue telle qu’elle existait en 1887. Ce sont ceux qui disent : « Une langue vivante évolue, l’espéranto ne peut pas évoluer, donc l’espéranto n’est pas une langue vivante, c’est ce qui explique son échec ». Remarquez qu’il ne s’agit pas simplement d’un manque d’information, il s’agit d’une incapacité d’imaginer qu’une langue proposée par un seul homme puisse évoluer et s’enrichir du fait de l’usage quotidien. C’est typique de la pensée binaire de l’enfant petit. Deux termes seulement sont possibles : tout ou rien. Il y a la « Langue internationale » du Dr Espéranto de 1887, et c’est tout ; à part cela, rien n’existe qu’on puisse nommer « espéranto ». Quelle différence par rapport aux autres réalités ! Les villes se modifient, les styles changent, les musiques évoluent, la mode diffère sensiblement d’une décennie à l’autre, seul l’espéranto reste figé dans son état de 1887.

Ou bien considérons la manière dont on définit le succès. Pour la plupart, l’espéranto n’a pas réussi parce qu’il n’a pas conquis le monde. Pour eux, sa réussite impliquerait qu’on puisse aller dans n’importe quel pays du monde et s’adresser dans la rue à n’importe qui en espéranto en étant sûr d’être compris. Mais ils n’appliquent pas aux autres domaines cette conception du succès. Ils ne l’appliquent pas à l’anglais, par exemple. Et jamais ils ne penseraient : « Les Honda sont un fiasco, il existe de très nombreux automobilistes qui ont choisi une Toyota, une Mercedes, une Citroën, une Ford ou une autre marque. » On applique à la réussite de l’espéranto des critères qu’on n’utilise pas par ailleurs. N’est-ce pas intéressant ?

Perspective historique

À tout cela s’ajoute l’incapacité de situer les événements dans un déroulement historique. En conséquence, on ignore le concept « pas encore ». Ici aussi nous voyons une différence remarquable entre l’espéranto et les autres domaines de l’existence. Il y a bien des champs d’activité où des personnes luttent pour améliorer la vie sociale. Par exemple en ce qui concerne l’égalité entre êtres humains (hommes-femmes, noirs-blancs, couches sociales par rapport à l’égalité des chances), les droits des peuples indigènes, l’équité dans le commerce entre nord et sud, et bien d’autres. Ceux qui luttent pour faire avancer les choses dans ces domaines disent-ils : « Notre combat est un fiasco ? » Non. Ils disent : « Nous n’avons pas encore réussi. Il reste beaucoup à faire ».

En 1700, il y avait déjà des gens qui luttaient pour faire abolir l’esclavage. Mais en 1850, l’esclavage existait toujours. Aurait-il été juste, en 1850, de dire : « L’action pour l’abolition de l’esclavage a échoué » ? Non. L’histoire nous apprend que le seul jugement correct aurait été : « En 1850 la lutte contre l’esclavage n’avait pas encore abouti ». Mais jamais dans une discussion sur l’espéranto vous n’entendez dire : « L’action en faveur de l’espéranto n’a pas encore abouti ». Comme si la langue n’avait droit qu’à un nombre d’années limité pour conquérir le monde et n’avait pas réussi dans le délai qui lui était imparti. Mais pourquoi un délai ? D’où vient qu’il y ait un délai ?

L’idée que l’espéranto progresse au rythme des phénomènes naturels, qui se développent de façon exponentielle, ne vient pas à l’esprit des critiques. Dans une croissance exponentielle, la progression est très lente au début, mais elle s’accélère graduellement et à partir d’un moment-seuil elle devient très rapide. Ceux qui doutent de l’avenir de l’espéranto ignorent l’histoire. Pensez par exemple au système métrique. Il a été proposé par l’abbé Gilbert Mouton, prêtre à Lyon, en 1647. Cent deux ans plus tard, en 1767, il n’était utilisable nulle part, car seuls quelques farfelus le connaissaient. Aurait-on eu le droit de dire qu’il avait échoué ? Pas du tout. La suite des événements montre que la seule affirmation correcte aurait été : « Cent vingt ans après son apparition, la système métrique n’avait pas encore eu de succès ». De même, cent vingt ans après l’apparition de l’espéranto sur la scène mondiale, on doit faire l’hypothèse que, peut-être, l’espéranto n’a pas encore réussi à s’imposer. Pour autant, d’ailleurs, que « réussir » doive signifier, dans ce cas, « s’universaliser »., mais cela, c’est une autre histoire.

Cette perspective historique peut aider à se débarrasser de la tension entre sentiment subjectif et constatation objective dont j’ai parlé tout à l’heure. On peut choisir de se dire : « J’appartiens à une avant-garde ». De fait, ceux qui luttaient pour libérer le monde de l’esclavage ou pour faire officialiser le système métrique avaient raison même durant toute la période où leur action ne donnait apparemment aucun résultat concret, et où on les regardait avec ironie, les traitant d’utopistes. Nous pouvons nous voir dans la même situation. Bien sûr, il est possible que nous nous trompions, mais l’hypothèse selon laquelle nous sommes des pionniers n’est pas moins probable que l’hypothèse opposée si l’on compare avec des efforts comparables déployés au fil de l’histoire.

Peut-on prévoir l’avenir ?

La perspective historique se révèle souvent utile pour envisager comment l’avenir va se présenter. Certes, toute prévision est délicate. Si l’on fait une recherche sur les pronostics faits par des gens tenus pour spécialistes on s’aperçoit qu’ils se trompent bien souvent, en général parce qu’un événement imprévu est venu bouleverser une évolution qui paraissait raisonnable. Mais dans certains cas on peut pronostiquer de façon assez exacte le déroulement ultérieur. Les prévisions démographiques, par exemple, sont généralement fiables, et les épidémiologistes peuvent dire d’avance avec pas mal de précision comment se déroulera la progression d’une épidémie.

Je reviens à cette idée si répandue de la victoire définitive de l’anglais. Sur le pourtour de la Méditerranée, au premier siècle de notre ère, on pouvait dire la même chose du grec, peut-être pas du grec classique, mais d’un grec simplifié et peu correct, comme on dit parfois de nos jours que la langue mondiale est le « simple bad English ». En Europe, au onzième siècle, on pouvait dire que le latin l’avait emporté. Au dix-huitième siècle on pouvait le dire du français. Mais nous savons comment les choses ont évolué : chacune de ces langues a fini par perdre sa position dominante. Et le changement a chaque fois suivi l’évolution politico-économique de la vie internationale.

La prédominance de l’anglais dans notre société est liée à la prédominance, politique et économique, des États-Unis. Or, bien des faits donnent à penser que ce pays pourrait avoir dépassé le point culminant de sa puissance et avoir amorcé son déclin. Cette idée a été explicitement présentée dans un rapport de la CIA, rendu public il y a peu. J’hésite à aborderce terrain, parce que certains me reprocheront de faire de la politique. Il ne s’agit pourtant pas de politique, mais de considérations sur une évolution qui peut très bien se produire, car elle ne contredit ni la logique ni les faits actuellement connus. Certes, elle peut aussi ne pas se concrétiser. De quoi demain sera fait, nul ne le sait. Mais nombreux sont les commentateurs sérieux qui estiment que d’iciquelques décennies l’axe politico-économique du monde sera une alliance Chine-Inde-Brésil. Tels sont en effet les pays dont le développement est le plus rapide et le plus marqué, et ce sont trois pays dont le potentiel inexploité est encore énorme. C’est une des raisons pour lesquelles bien des spécialistes pensent que la langue mondiale de demain sera le chinois. Et de fait, dans le monde entier, les cours de chinois attirent de plus en plus d’élèves d’une année à l’autre.

Concrètement, qu’est-ce qui permet de dire que, peut-être – et je souligne ce « peut-être » – les États-Unis entament leur décadence ? Bon nombre de faits dans des domaines divers.

Considérons par exemple la situation économique. L’économie états-unienne [3] repose sur une construction extrêmement fragile qu’on peut résumer en disant : le monde produit, les États-Unis consomment. C’était déjà vrai pour les produits industriels, mais en 2004, pour la première fois depuis de nombreuses décennies, ce pays a été importateur net de produits comestibles. L’agriculture et l’élevage du pays n’ont pas réussi à nourrir la population. Le déficit commercial des États-Unis a atteint 630 milliards de dollars. Pour s’acquitter de ces dettes, les États-Unis doivent recevoir du reste du monde environ un milliard de dollars par jour. Peut-on, dans ces conditions, éviter la faillite ? Le principal pays qui permet aux États-Unis de se maintenir à flot est actuellement la Chine, dont l’excédent dans la balance commerciale avec les USA s’élève à 160 milliards de dollars.

Ceci concerne la différence entre les importations et les exportations, donc l’économie privée. Si nous nous tournons maintenant vers le domaine public, c’est-à-dire vers l’État américain, nous constatons que ses affaires financières sont encore moins prospères. La dette nationale s’élevait hier (26 mars 2005) à 7,79 billions de dollars, c’est-à-dire 7,79 millions de millions de dollars ou 7.79 mille milliards de dollars. (Quand Bush a assumé la présidence en 2001, il a hérité de Clinton des caisses tout à fait pleines ; l’État américain n’avait pas de dette à cette époque). L’essentiel de cette somme, les États-Unis le doivent aux pays d’Asie : la Chine, par exemple, à elle seule, a prêté au Trésor américain 83 milliards de dollars. Or, cette dette publique ne cesse de croître à une vitesse impressionnante. L’aventure irakienne coûte à l’État 5,8 milliards de dollars par mois. Il est douteux qu’un pays puisse longtemps fonctionner en portant la charge d’une dette nationale aussi lourde. C’est à cause d’elle que le dollar perd constamment de sa valeur, au point que les pays producteurs de pétrole envisagent de plus en plus de ne plus accepter de paiement en dollars, mais de faire de l’euro la monnaie de référence pour le commerce du brut.

Toutes sortes d’autres faits témoignent d’une évolution catastrophique des États-Unis, comme la diminution du salaire moyen [4], l’accroissement annuel de la proportion de personnes vivant sous le seuil de la misère [5], l’ampleur de la population carcérale [6], la plus importante du monde et en nombre absolu et proportionnellement au nombre d‘habitants, la dispersion excessive des forces armées hors du territoire national ou l’écart particulièrement grand entre données objectives et impressions subjectives, semblable à celui qu’on observait en Union soviétique avant l’effondrement de ce pays : par exemple, alors que tous les documents officiels de l’administration Bush montrent que l’Irak n’est pour rien dans l’attaque des tours new-yorkaises, plus de 50% des Étatsuniens, à en croire les sondages, sont persuadés que les hommes qui pilotaient les avions lancés sur les tours étaient de nationalité irakienne.

Comprenez-moi bien. Je ne dis pas que les États-Unis vont bientôt s’effondrer. Je ne sais pas. Personne ne sait. Peut-être réussiront-ils, moyennant un sursaut extraordinaire, dont la population étatsunienne est parfaitement capable, peut-être plus que beaucoup d’autres, à rétablir la situation. Il existe dans cette population un vaste potentiel d’énergie, de courage, de clairvoyance, et d’optimisme utile que le pays saura peut-être mettre à profit. Je dis simplement que si l’on étudie la situation des superpuissances de l’histoire juste avant leur effondrement, on retrouve les mêmes traits que dans les États-Unis d’aujourd’hui.

Quel rapport avec l’espéranto ? Tout simplement que la langue dominante est en général la langue du pays dominant. Si le statut de superpuissance passe des États-Unis à une alliance Chine-Inde-Brésil, on peut prévoir qu’au bout d’un certain laps de temps, les dirigeants se diront : « Pourquoi continuer à communiquer en anglais, langue difficile, totalement étrangère à nos cultures ? » Ils seront alors peut-être tentés d’adopter le chinois comme langue mondiale, car dans cette alliance la Chine pèsera d’un poids particulièrement lourd. Mais le chinois est encore plus mal adapté que l’anglais aux exigences d’une communication internationale, du fait de son écriture et de sa prononciation. Il est alors possible que l’on remarque que l’espéranto est là, disponible, et répond particulièrement bien au besoin de langue intermédiaire entre tous les peuples du monde.

Si vous trouvez que je déraille complètement, que je juge mal les faits et leurs conséquences possibles, je vous concède bien volontiers que vous avez peut-être raison et que je peux très bien être à côté de la plaque. Mais que voulez-vous ? On m’a demandé de dire quelles étaient les perspectives que j’imaginais pour l’espéranto un siècle après le premier congrès où cette langue a servi de moyen de communication entre personnes de 20 pays différents, et c’est ce que j’ai essayé de vous dire, avec la plus grande sincérité. À vrai dire, tout ce que j’ai dit jusqu’ici n’était que du remplissage. Le fond de ma pensée est beaucoup plus simple. Je crois à l’espéranto, je crois que ce sera un jour la langue normale de communication entre les peuples. Quand ? Dans 20 ans, dans 100 ans, dans 300 ? Je n’en ai pas la moindre idée, et cela m’est égal.

J’y crois en vertu d’une intuition d’une puissance invincible et je ne me vexerai pas si vous me dites que pour croire avec une telle force à une simple intuition, il faut être fou. Mais du moment que cette zone folle en moi ne fait de mal à personne et me rend plus heureux, pourquoi diable en aurais-je honte et devrais-je la rejeter ? Croire à une telle intuition peut être fou, mais cela peut être aussi quelque chose de tout à fait sain, mentalement parlant. En effet, je peux confirmer ma façon de voir l’évolution des décennies à venir par des arguments rationnels, fondés sur des faits, arguments qui ne valent pas moins que les arguments de ceux pour qui l’espéranto n’a pas d’avenir. Parce qu’en fait ils ne savent pas plus que moi ce que le futur nous réserve. Mais ce n’est pas à cause de ces arguments que je crois en l’avenir de l’espéranto, seulement en vertu d’une certitude de type mystique, inexplicable, dont on ne peut pas discuter parce qu’elle a ses racines dans mon hémisphère cérébral droit. Celui-ci, si on sait exploiter ses aspects positifs, peut se présenter comme un jardin merveilleux, féerique, où fleurissent la beauté, l’amitié, la fantaisie, la gaîté, la créativité. Et cette foi que j’ai dans l’espéranto me donne tant de joie que même si elle devait se révéler vaine au point de vue historique ou social, elle restera toujours pour moi, au point de vue individuel, pour son aptitude à créer des amitiés et à enrichir l’esprit, un trésor dont la valeur dépassera toujours tous les calculs humains.

Oui, notre hémisphère cérébral droit contient, dans sa partie paradisiaque, un énorme potentiel de plaisir et d’énergie. Comme je désirerais que tous les usagers de l’espéranto découvrent et pratiquent l’art d’aller s’y promener ! Et que tous les humains les y suivent. Jusqu’au jour où la bela sonĝo de l’homaro por eterna ben’ efektiviĝos [7].

Claude Piron
Boulogne sur Mer, 2005 03 27


[1] Le mot utilisé par Zamenhof, samideano, rendu ici maladroitement par « ami », est en fait intraduisible, il s’analyse en sam-ide-ano, soit « partisan » (ano) de la « même » (sam) « idée » (ide) ».

[2] Dans ce que je vais dire maintenant, quand je dirai « droit » ou « gauche » mes paroles ne vaudront que pour la majorité, c’est-à-dire les droitiers. Chez les gauchers les choses sont plus complexes.

[3] Permettez-moi ce mot, qu’on retrouve de plus en plus souvent dans certains journaux et qui est calqué sur l’espagnol estadounidense. Le mot « américain », au sens propre, ne devrait être employé que lorsqu’il s’agit de l’ensemble du continent. Or, ce qui se passe aux États-Unis est bien différent de ce qui se passe au Canada, et plus encore en Amérique latine.

[4] Le salaire moyen est tombé de 17 dollars à 14,5 dollars par heure en quatre ans. Les délocalisations ont fait perdre aux États-Unis 1,8 million d’emplois. Si l’on tient compte de la croissance démographique, le déficit d’emplois est de 5,4 millions pour les quatre dernières années, de sorte que bien des personnes ne survivent qu’en acceptant des postes mal payés. Comme beaucoup vivent à crédit, la somme des dettes des citoyens américains atteint des proportions astronomiques.

[5] D’après les statistiques du Census Bureau (Office de la population) 45% de la population noire et 44% de la population hispanophone vivent en dessous du seuil de misère.

[6] 2,2 millions, contre 380.000 en 1975

[7] Vers qui termine le poème de Zamenhof La Espero, « L’espérance » : « [jusqu’à ce que] le beau rêve de l’humanité devienne réalité pour son bonheur éternel ».


Prelego de Claude Piron - Bulonjo-ĉe-Maro, 2005 03 27

Esperanto : Kiaj perspektivoj post unu jarcento ?


Antaŭ cent jaroj

Cent jaroj. Jam cent jaroj pasis, ek de tiu ĉefmomento en la homara historio, kiam Zamenhof ĉi-urbe alparolis la unuan kongreson de Esperanto, dirante : “Mi salutas vin, karaj samideanoj, fratoj kaj fratinoj el la granda tutmonda homa familio, kiuj kunvenis el landoj proksimaj kaj malproksimaj, el la plej diversaj regnoj de la mondo, por frate premi al si reciproke la manojn.(...) Modesta estas nia kunveno ; la mondo ekstera ne multe scias pri ĝi kaj [niaj] vortoj ne flugos telegrafe al ĉiuj urboj (...) de la mondo. (...) Sed tra la aero de nia salono flugas misteraj sonoj, sonoj tre mallaŭtaj, ne aŭdeblaj por la orelo, sed senteblaj por ĉiu animo sentema : (...) la sonoj de io granda, kio nun naskiĝas.” Kaj iom pli poste li diris : “En nia kunveno ne ekzistas nacioj fortaj kaj malfortaj, privilegiitaj kaj [senprivilegiaj], neniu humiliĝas, neniu sin ĝenas, (...), ni ĉiuj estas plene egalrajtaj ; ni ĉiuj sentas nin kiel membroj de unu nacio, kiel membroj de unu familio. Kaj la unuan fojon en la historio de la homaro ni, membroj de la plej malsamaj popoloj, staras unu apud la alia ne kiel fremduloj, ne kiel konkurantoj, sed kiel fratoj (...) kiuj premas al si reciproke la manojn (...) sincere, kiel homo al homo. Ni konsciu bone la gravecon de la hodiaŭa tago, ĉar hodiaŭ, inter la gastamaj muroj de Bulonjo-[ĉe]-maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.” [fino de la cito].

Verŝajne, kiam mi parolis pri tiu tago de 1905 kiel ĉefmomento de la homa historio, la plimulto el vi pensis : “Nu, li vere troigas”. Eble. Sed mia opinio ne estas senbaza.

Min ege impresis fakto, pri kiu mi legis en Unesko-dokumento. Antaŭ longe, afrika tribestro, kiun oni provis konvinki, ke utilas kapabli skribi kaj legi, rifuzis tion kredi. Oni do proponis al li eksperimenton. Li diru ion, ion ajn, al iu, kiu notos liajn parolojn, kaj la paperon oni portos al alia vilaĝo, kaj li akompanos tiujn, kiuj portos ĝin. En tiu vilaĝo estos iu, kiu ne ĉeestis, kiam li parolis, kaj kiu do ne aŭdis liajn vortojn, sed kiu scipovas legi. Tiun oni petos legi la tekston sur la papero. La tribestro konsentis. Kaj kiam la grupo alvenis al la alia vilaĝo, kaj iu tie laŭtlegis, kion li diktis antaŭe, li estis ege mirigita. Iu, kiu estis for, kiam li parolis, kapablis ekzakte rediri liajn vortojn. Nekredeble ! Vere mirakla afero !

Estas fakto, ke la invento de skribado havis impresajn konsekvencojn. Grandan parton de nia komforto, de nia plezuro, de niaj scioj, de niaj ĝojoj, de nia sano ni ŝuldas al la fakto, ke skribo ekzistas. Se skribo ne ekzistus, ni ne estus tiuj, kiuj ni estas. Tial oni povas diri, ke la momento, kiam unuafoje transdoniĝis ideoj aŭ informoj skribe, estis ŝlosila momento en la historio de la homaro, eĉ se neniu scias, kie kaj kiam ĝi okazis.

Miaopinie, ankaŭ la momento, kiam interkompreniĝis unuafoje homoj el dudek landoj sen interpretistoj, kaj sen tio, ke iu devu paroli la lingvon de alia popolo, estis ŝlosila momento en la historio de la homaro. Kaj tiu eksterordinara momento okazis ĉi tie en Bulonjo en 1905.

Okazis ankaŭ io tre grava, kiam Zamenhof deklamis sian poemon “Preĝo sub la verda standardo” : pluraj ĉeestantoj ploris ! Per tiu fakto estis definitive rebatita la argumento de tiuj, kiuj asertas, ke lingvo enkabinete naskita ne povas havi animon. Se deklamo povas emocii, ĝis larmoj, tio signifas, ke la uzata lingvo estas multe pli ol io robota, meĥanika, uzebla nur por celoj praktikaj, kiel opiniis la plimulto el la tiutempaj intelektuloj, ĝi kapablas tuŝi la korojn, ĝi havas animon.

Multaj el ni spertis tiun animon diversokaze. Ni scias, ke Esperanto povas igi nin vibri, jen entuziasme, jen ĝoje, jen elreviĝe, jen furioze, ni spertis, ke niaj sentoj vibras per ĝi, ni scias, ke ni povas disputi, kvereli, koleri en ĝi, sed ankaŭ uzi ĝin konsole kaj ame, kaj ke en ĉiuj ĉi okazoj ĝi neniam montriĝas malsupera al la aliaj lingvoj. Kiam oni ion travivis, oni ne povas dubi pri la travivaĵo. Tial, egale kion diros la skeptikuloj, kiuj identigas Esperanton al senviva kodo, ni scias, ke ili eraras. Eĉ se ni ne sukcesas komuniki nian sperton al la ekstera mondo, tamen la fakto restas, ke Esperanto estas io viva, lingvo kun animo. Tion ni scias proprasperte. Kaj tio ne estas afero de opinio, kaj do de subjektiveco. Tio estas fakto, io objektiva, dum la ideo, ke Esperanto ne havas animon, estas simpla, subjektiva opinio, bazita sur neniu sperto aŭ observo.

Apud faktoj, subjektivaj opinioj neniom pezas, longperspektive. Opinioj varias, opinioj ŝanĝiĝas, sed faktoj restas faktoj, solidaj, nerenverseblaj, ĉiam venkontaj, ĉar ili estas la realo, dum opinioj estas nur mensaj bildoj, kiuj, se ili ne baziĝas sur io reala, povos nur post ia tempo disfali.

La tri homaj cerboj kaj la animo de Esperanto

Mi insistas pri tiu punkto, ke Esperanto havas animon, ĉar ĝi estas laŭ mi ege grava. Mi multe legis la tekstojn de Zamenhof, liajn paroladojn, liajn leterojn. Kaj mi ĉiam admiris unu el liaj karakterizoj, kiu estas ne ofta : la rimarkindan ekvilibron inter la du duonsferoj de lia cerbo.

Homa cerbo estas triopo. En la plej malalta tavolo, ĝi estas pure instinkta, ĝi estas kiel la cerbo de serpento : en tiu plej funda tavolo troviĝas la praa, primitiva parto de ni : tie ni travivas la bazajn emociojn, kiel panikon, deziron, agresemon, kaj tie estas la komandejoj, kiuj igas nin reagi kapte, sinkaŝe, forkure aŭ atake. Sed super tiu praa cerbo troviĝas la t.n. kortekso, kiu dividiĝas en du duonsferoj, similaj al la du partoj de senŝeligita nukso. Tiuj du duonsferoj havas malsamajn funkciojn. (En tio, kion mi priparolos nun, kiam mi diros “dekstra” aŭ “maldekstra” tio validos nur por la plimulto, kiu konsistas el dekstramanuloj. Ĉe maldekstramanuloj la afero estas pli kompleksa). Nu, ĉe dekstramanulo, la maldekstra duonsfero funkcias per vortoj, ciferoj, mezuroj, racio, analizo, dedukto, faktoj, volo, disciplino kaj similaj aferoj, tial mi emas nomi ĝin la cerbo de rigoro. Kontraste, la dekstra funkcias per bildoj, senvortaj simboloj, sentoj, inkluzive de la estetikaj kaj artaj, etosoj, imago, metaforoj, intuicio, spontanaj pensoĉenoj, sonĝoj kaj revoj, poezia maniero rigardi la mondon, kreemo, libereco, tial mi nomas ĝin la cerbo de fido, ĉar nur se oni fidas oni povas lasi ĝin funkcii laŭ sia nekredebla fekundeco. Ĝenerale ĉe homo, kaj ofte ĉe tuta popolo, unu el la duonsferoj superregas. Sed ĉe Zamenhof ambaŭ estis, ne nur bonege disvolvitaj, sed ankaŭ kunordigitaj tute harmonie.

Kaj tion oni retrovas en la lingvo mem. Ĝi estas rigora, ĝi postulas disciplinon, kaj do postulas, ke oni aktivigu la maldekstran duoncerbon. Pensu nur pri la akuzativo, pri la fakto, ke verboj estas ĉu transitivaj, ĉu netransitivaj, aŭ pri la nete difinita senco de la prepozicioj. Esperanto estas lingvo pli rigora ol la plimulto. Sed ĝi estas ankaŭ pli libera. La rajto kombini radikojn kaj afiksojn sen ia limigo esta io tipa pri la dekstra duoncerbo, kaj same la libereco en la vortordo aŭ en la sintakso. Por esprimi unu ideon, Esperanto disponas multe pli da diversaj ebloj ol aliaj lingvoj. Vidu, kiom da manieroj prezentiĝas por esprimi la ideon : “Mi venis al Bulonjo per trajno” : Al Bulonjo mi trajnis, mi venis trajne Bulonjon, Bulonjen trajnis mi, pertrajne mi al Bulonjo venis, eĉ – almenaŭ humure aŭ poezie – mia alBulonja veno estis trajna, trajne mi alBulonjis. Se, por verkisto, Esperanto havas ŝatindajn flekseblecon kaj riĉecon, tio ŝuldiĝas ĝuste al tiu maloftega kunordigo de rigoro kaj libereco, al tiu integriĝo de la du cerbaj duonsferoj.

Esperanto per tio estas unika. Lingvoj akcentas jen unu, jen alian trajton. La franca kaj germana estas rigoraj, sed lasas malmulte da libereco en la maniero esprimi sin. La angla kaj la ĉina estas pli liberaj, sed al ili mankas rigoro, kaj, sekve, precizeco. Jes, Esperanto estas unika en la panoramo de la lingvoj. Per ĝi la menso povas funkcii fajne, nuance, precize, klare, sed en ĝi ankaŭ la koro trovas ilon por esprimi sian vastecon, sian fantazion, siajn plej intimajn kaj intensajn sentojn kaj emociojn.

Al io unika mezuma homo ne emas kredi. Tial la elstaran bonecon de Esperanto la plimulto de niaj samtempuloj simple ne povas imagi.

Subtila transdono de kaŝaj mesaĝoj

Kaj ĝuste tial, antaŭ kelkaj minutoj, mi intence uzis la vorton longperspektive. Oni ne povas ĝuste kompreni la fenomenon Esperanto, se oni ne lokas ĝin en historian perspektivon. Kaj pro tio, ke ili evitas tion fari, tiom da homoj nun diras : “la mondolingvo estas la angla”.

Konstante amaskomunikiloj, ministroj, firmaestroj, kaj simplaj homoj, kiuj babilas en trinkejo, rediras tiun frazon. Kaj ili ne konscias, ke kune kun ĝi ili transdonas tutan serion da neeksplicitaj ideoj. Ekzemple : “la venko de la angla estas definitiva”, “lingva diverseco ne plu kaŭzas problemojn”, “la uzo de la angla ne havas financajn konsekvencojn por vi”, “ne ekzistas realisma alternativo”, “ne ekzistas lingvaj handikapuloj, se fremdulo suferas maljustecon, ĉar li ne kapablas taŭge esprimi sin, aŭ se firmaestro maltrafas profitdonan kontrakton, ĉar lia nivelo en la angla ne estas adekvata por la traktado kun la alilanda partnero, ili havas nur tion, kion ili meritas, ili nur devis bone lerni la anglan”.

Se vi pripensos kelkminute, vi nepre sentos, ke efektive tiuj mesaĝoj – kaj aliaj – kaŝe akompanas la frazon pri la venko de la angla. Ili estas mesaĝoj, kiuj fermas, kiuj puŝas la mensojn en tunelon, kie nenio videblas ĉe-flanke, kaj kun nur unu lumo ĉe la fino : la angla, sen kiu ne estas elirejo. Tiu kondiĉado malhelpas havi normalajn reagojn, kia estus, ekzemple, jena ideo.

Denaskaj anglalingvanoj tiras multege da avantaĝoj, kaj da profito, de la nuna lingva sistemo. Britio ricevas unu miliardon (mil milionojn) da eŭroj ĉiujare el la lingvostudaj restadoj. “English language teaching is very big business” [“Instruado de la angla estas tre granda profitdona kampo”] siatempe diris la informbulteno de la Foiro de la Angla Lingvo, en Barbican Centre (Londono). Kaj tion konfirmis la prezidanto de British Council dirante : “La angla lingvo enspezigas al ni pli ol la nafto de la Norda Maro”. Kion mi ĵus diris, tio rilatas nur al Britio, sed Usono eĉ pli profitas de la ampleksa uzo de la angla.

Estus do normale, ke anglalingvanoj pagu por ili. Ĉu ne estas absurde, ke en la tuta mondo neanglalingvaj impostpagantoj pagas gigantajn sumojn por ke la ŝtatoj organizu instruadon de la angla, kio finfine metas ilin en malsuperan pozicion ? Dume, tiuj, kiuj havas ĉiujn profitojn, kiuj ricevas pro denaska rajto superecon en ĉiu diskuto, traktado aŭ debato kaj al kiuj la peno lerni lingvon estas ŝparita, estas ĝuste tiuj, kiuj pagas nenion por tiu impresa avantaĝo ! Justeco postulus, ke la anglalingvaj ŝtatoj pagu al ĉiuj aliaj landoj la monon necesan por ebligi al alilingvanoj lingve renkonti ilin. Krome, dum ni dediĉas multegajn horojn al studado de la angla, la angleparolantoj povas dediĉi tiun tempon al studado de scienco, tekniko, profesio, aŭ al ripozo, kaj malstreĉo. Ĉu ne estus normale, ke ili finance kompensu nian tempoperdon kaj niajn penojn, akceptitajn grandparte je ilia profito ? En nia tutmondigita kaj novliberalisma socio, neniu avantaĝo estas senpaga. Ili ricevas egan avantaĝon, ili pagu, iom laŭ la principo “kiu poluas, tiu pagu”.

La neeksplicitaj, kaŝaj mesaĝoj, kiuj kunformas la pensan akompanadon sed ankaŭ la sentan etoson de la konstante ripetata frazo, enŝovas sin en la mensojn nekonscie. Ĉar ili ne estas eksplicitaj, oni ne povas defendi sin kontraŭ ili. Kaj ĉar ili eniĝas en la nekonscian parton de la psiko, ili trudas masoĥismon, kontraŭ kiu nur konscieco povus gardi nin. Pro tiu subtila maniero de penetro, la viktimoj de la situacio konstante ripetas al si frazojn, kiuj konfirmas kaj plifortigas ilian statuson de viktimoj. Tio estas la sistemo uzata por teni sklavojn en sia sklava pozicio, aŭ por eviti, ke homo el plej malalta kasto provu ŝanĝi la kastan sistemon. Papage ripetante la frazon, niaj samtempuloj persvadas sin, ke nenio estas plibonigebla, ke nenion ili povas fari, ke ili estas sklavoj sen espero pri libereco, ĉar la mastroj venkis definitive, kaj venkitoj ne relevu la kapon. Estas kvazaŭ sorĉa ĉanto, magia formulo, kies efiko estas, ke la viktimoj pli kaj pli akceptas sian viktimecon. La masoĥismo plifortiĝas de ripeto al ripeto, sed tion, ho ve !, la viktimoj ne rimarkas.

Kiuj parolas pri la koncerna temo, tiuj preteratentas fakton ege gravan. En la dekstra duoncerbo, ekzistas ĉe ĉiu homo nekonscia, malklara aspiro al io, io nedifinebla, sennoma, ĉar tro malpreciza, sed io bona por la tuta homaro, aspiro al iu paradiza harmonio, al mondo, kie maljusteco ne ekzistus. Kaj tiu aspiro, kvankam nebula, estas tre forta, ege potenca, kapabla movi gigantajn individuajn energiojn, veki rimarkindajn sindediĉojn ne facile pravigeblajn racie. En iu nombro da individuoj tiu aspiro al iu bono senkontura kaj sennoma kristaliĝis en la koncepto “Esperanto”, tiel ke ili investas grandan parton de sia memo, de sia libido, dirus Freud, en la kampon, kiun la vorto Esperanto elvokas. La koncepto "Esperanto" tiel alprenas la altirforton, kiun Carl Gustav Jung atribuas al tiuj kernoj de psika energio, tiuj nebulozoj psikaj, kiujn li nomas arketipoj. Ĝi estas la konkretiĝo, do la pensebla formo, de io nepensebla, de io, kio staras trans nomeblo, sed kio altiras psikojn kun forto senfine pli granda ol la forto, per kiu la plej giganta elektromagneto altiras feron.

La ripetado de la ideo, ke la angla venkis, agas sur la maldekstran cerban duonsferon, kaj ĝi blokas la fekundecon de la dekstra, kie ĝi subpremas la arketipon, la aspiron al justeco tutmonda, pri kiu mi ĵus parolis. Ĝi blokas la kapablon imagi. Tial homoj, kiujn oni tiom bombadis per tiu mensfermanta slogano, ke ili asimilis ĝin, eĉ ne plu povas imagi, ke ekzistas alternativo. Tiel mortas scivolemo, kaj kritika menso steriliĝas. Pro tiu socipsikologia procezo milionoj kaj milionoj da gejunuloj, en la tuta mondo, estas devigitaj fordoni sin dum jaroj kaj jaroj al senproporcia mensostreĉado por provi mastri lingvon, en kiu ili neniam situos egale al la denaskuloj. Kaj, ke tiu plago ne necesas, ke ekzistas alternativo, kiu donus al la tutmonda junularo, kaj al ĉiuj impostpagantoj, fakte al ĉiuj ŝtatoj, krom la anglalingvaj, senpezigon de multaj pezaj financaj ŝarĝoj, kaj liberigon el absurda maniero investi sian tempon kaj sian nervan energion, ni, eta marĝena malplimulto, scias proprasperte.

Sed la ĝenerala publiko sorbis la mesaĝon pri la definitiva venko de la angla. Kaj kiam oni tutforte kredas ĝin, sen havigi al si iom da distanco por ĝin rigardi kritike, oni nepre devas alpreni komplementan ideon, nome, ke, ĉar venkis la angla, Esperanto fiaskis.

Pensmaniero tipa pri kvarjaruloj

Bedaŭrinde, e-istoj estas influataj de la ĝenerala opinio. Kaj parto de ili emas akcepti ĝin. Ili tiel suferas disduiĝon, kiu povas esti doloriga. En ili ja vivas la sento, ke Esperanto, por ili, sukcesis, ĉar ĝi riĉigis ilian vivon. Sed tiun senton ili ne povas kunordigi kun la ĝenerala opinio, ke Esperanto malsukcesis. Estas do en ili streĉiĝo inter io socia kaj io individua, inter la dekstra kaj maldekstra duoncerboj.

Indas analizi, kion diras tiuj, kiuj ne dubas pri la fiasko. Se ni tion faros, ni unue konstatos, ke tiu konvinko estas absoluta. Homo, kiu diras : "Esperanto fiaskis", estas certa, ke tiu malsukceso estas evidenta, tuta kaj definitiva. Fakte, ĝi egalas liamense al "Esperanto estas nulo". Ĝi ekzistis kiel projekto, sed la projekto disfalis. Ĝi do ne plu ekzistas.

Interese, tiu impreso, ke la nuna ŝajna malsukceso estas io absoluta, tuta, definitiva fakte povas aperi nur, se oni rezonas kiel infano malpli ol sesjara. Ĉiu el ni estas mense plenkreska nur pri kelkaj kampoj de la vivo. En multaj aliaj kampoj ni mense plu funkcias kiel kvar- aǔ kvinjaruloj. Kaj tiuaĝe la menso ne povas kune teni pli ol du konceptojn, kiuj ĉiam estas simetriaj, kontraŭaj kaj ekstremaj : “granda” / “malgranda”, “forta” / “malforta”, “unua” / “lasta”, “ĉio” / “nenio”. Plenkreskuloj eĉ tre inteligentaj kaj mense tute kompetentaj en sia profesio aŭ en la ĉiutaga vivo, tamen plu funkcias laŭ la pensa sistemo de kvarjarulo en multaj kampoj, kiel politiko, religio, etnoj, maniero vidi sin mem, pritakso de la alia sekso (ofte ideoj pri la edzo aŭ edzino) ktp. Nu, Esperanto estas kampo, en kiu estas facile evidentigi tiun prapensan funkciadon.

Ekzemple, multaj simple ne kapablas imagi, ke la nuna Esperanto diferencas de la lingvo, kia ĝi prezentiĝis en 1887. Tiaj homoj diras : "Vivanta lingvo evoluas, Esperanto ne povas evolui, Esperanto do ne estas vivanta lingvo, tial ĝi fiaskis." Ne temas nur pri malĝusta informiĝo ; temas fakte pri nekapablo imagi , ke lingvo proponita de unu homo povas evolui. Et-infana pensmaniero ! Eblas nur du terminoj : ĉu ĉio, ĉu nenio. Ekzistas Lingvo Internacia de D-ro Esperanto de 1887, kaj tio estas ĉio, krom ĝi ekzistas nenio nomebla Esperanto. Tiuj homoj ne aplikas al Esperanto la saman rigardon kiel al aliaj realaĵoj. Urboj modifiĝas, ŝanĝiĝas stiloj, muzikoj evoluas, vesta modo tre diferencas de jardeko al jardeko, sed Esperanto restas definitive fiksita, kia ĝi estis en 1887.

Aŭ ni konsideru la manieron kompreni sukceson. Por multaj homoj, Esperanto ne sukcesis, ĉar ĝi ne konkeris la mondon. Por ili, sukceso neprigus, ke oni povu iri ien ajn kaj alparoli iun ajn surtrotuare en Esperanto kaj esti komprenata. Sed tiun manieron koncepti sukceson ili ne aplikas en aliaj kampoj. Neniam ili pensus : "Honda-veturiloj malsukcesis, ĉar multegaj homoj uzas Toyotan, Mercedes, Citroën, Ford aŭ ion alian." Oni aplikas al la sukceso de Esperanto kriteriojn, kiujn oni ne aplikas en aliaj kampoj. Interese, ĉu ne ?

Historia perspektivo

Aldoniĝas al ĉio ĉi nekapablo rigardi la aferon laŭ historia perspektivo. La rezulto estas ignoro de la koncepto "ankoraŭ ne", "ne jam", "ĝis nun ne". Refoje ni vidas, ke estas diferenco inter Esperanto kaj la aliaj kampoj de la vivo. Estas multaj terenoj en la socia vivo, sur kiuj homoj luktas por plibonigi la mondon. Ekzemple pri egaleco inter viroj kaj virinoj, inter nigrahaŭtuloj kaj blankhaŭtuloj, inter sociaj tavoloj rilate al ŝancoj povi studi, aŭ pri indiĝenaj rajtoj, komerca justeco inter nordo kaj sudo, kaj multaj aliaj. Ĉu homoj, kiuj priparolas tiujn temojn, pensas : "la lukto fiaskis" ? Ne. Ili pensas : "Ni ankoraŭ ne sukcesis. Restas multo por fari." En 1700, jam estis homoj, kiuj luktis por elimini sklavecon. Sed en 1850 sklaveco ankoraǔ ekzistis. Ĉu en 1850 estus ĝuste diri "la lukto kontraŭ sklaveco fiaskis" ? Ne. Historio instruas al ni, ke la sola ĝusta frazo estus : "En 1850 la lukto kontraŭ sklaveco ankoraŭ ne sukcesis". Sed neniam vi aŭdas homon certan pri la esperanta fiasko diri : "Esperanto ankoraŭ ne sukcesis". Kvazaŭ la lingvo disponis nur limigitan nombron da jaroj por konkeri la mondon, kaj ne atingis tiun celon antaŭ la fiksita limdato. Sed kial limdato ? De kie limdato ?

La ideo, ke Esperanto sekvas la ritmon de naturaj fenomenoj, kiuj kreskas eksponenciale, ne venas al ili en la kapon. Eksponenciala kresko estas malrapida komence, sed ĝi laŭgrade akceliĝas kaj post iu sojla momento iĝas rapidega. Tiuj, kiuj dubas pri la estonteco de Esperanto, ignoras historion. Pensu ekzemple pri la metra sistemo. Ĉi-lasta estis proponita de Gilbert Mouton, pastro en Liono, en 1647. Cent dudek jarojn poste, en 1767, nenie ĝi estis uzebla, ĉar konis ĝin nur kelkaj stranguloj. Ĉu oni tiam povis diri, ke la metra sistemo fiaskis ? Tute ne. La sekvo de la historio montras, ke oni tiam rajtus diri nur : 120 jarojn post sia apero, la metra sistemo ankoraŭ ne sukcesis. Same, cent dudek jarojn post la apero de Esperanto, oni devas fari la hipotezon, ke eble Esperanto ankoraŭ ne sukcesis. Se sukcesi signifus universaliĝi, kio estas alia afero.

Tiu historia perspektivo povas helpi seniĝi je la streĉiĝo inter la subjektiva sento kaj la objektiva konstato, kiun mi antaŭe elvokis. Oni povas elekti la starpunkton : "Mi apartenas al avangardo". Efektive, la homoj, kiuj luktis por liberigi la mondon je sklaveco, aŭ por oficialigi la metran sistemon, pravis eĉ dum la tuta daŭro, dum kiu ilia agado restis ŝajne senrezulta, kaj ili estis rigardataj moke, kiel homoj kroĉitaj al ridinda utopio. Ni povas vidi nin en la sama situacio. Jes ja, eble ni eraras, sed la hipotezo, ke eble ni estas pioniroj, ne estas malpli probabla ol la kontraŭa, se kompari kun similaj agadoj en historia perspektivo.

Ni sondu la baldaŭ venontan tempon

Historia perspektivo utilas ankaŭ por pripensi pri tio, kio povos okazi post la nuna tempo. Tio estas delikata afero. Se oni esploras la konjektojn pri la posta verŝajna evoluo, faritajn de homoj, kiuj pretendas esti specialistoj, oni konstatas, ke tre ofte ili eraras, ĝenerale ĉar aperas ŝancaj okazaĵoj, neantaŭvideblaj, kiujn neniu enmetis en siajn kalkulojn. Tamen, en aliaj kazoj oni povas antaŭvidi sufiĉe ekzakte, kiel la aferoj disvolviĝos. Demografiaj prognozoj ĝenerale estas fidindaj, kaj same la prognozoj pri la disvolviĝo de epidemio.

Mi revenas al la ideo, ke la angla venkis. En la mediteranea regiono, en la unua jarcento de nia erao, oni povis diri la samon pri la greka, eble ne la klasika greka, sed simpla fuŝa greka, kiel oni hodiaŭ en kelkaj medioj diras, ke la mondolingvo estas “simpla fuŝa angla”. En Eŭropo, en la dekunua jarcento, oni povis diri, ke la latina venkis. En la dekoka, ke venkis la franca. Sed ni scias, kiel historio evoluis, ĉiuj ĉi lingvoj poste perdis sian superregadon. Kaj la koncernaj ŝanĝoj sekvis la ŝanĝojn en la politika-ekonomia vivo internacia.

Nu, la superregado de la angla lingvo en nia tutmonda socio estas ligita al la superregado, politika kaj ekonomia, de Usono. La faktoj nun disponeblaj ebligas konjekti, ke eble Usono jam komencis sian dekadencon. Tiu ideo estas eksplicite prezentita en oficiala raporto de la CIA, la Centra Informa Agentejo usona, disponebla de nelonge. Mi iom timas aliri tiun kampon, ĉar kelkaj certe riproĉos al mi, ke mi enmiksas min en politikon. Tamen ne temas pri politiko, sed pri konsideroj pri io ebla, io, kio povas okazi, ĉar tio kontraŭdiras nek la faktojn nek logikon, sed kio ankaŭ povas ne okazi. Kio okazos, neniu scias. Sed multegaj seriozaj komentistoj pensas, ke post kelkaj jardekoj la politika kaj ekonomia superpotenco estos alianco inter Ĉinio, Barato (tio estas Hindio) kaj Brazilo. Tiuj estas la landoj, kiuj plej rapide kaj certe disvolviĝas, kaj kun giganta potencialo. Sekve, multaj fakuloj opinias, ke la venonta mondolingvo estos la ĉina. Kaj fakto estas, ke kursoj de ĉina lingvo allogas pli kaj pli da homoj de jaro al jaro.

Kio ebligas diri, ke eble – kaj mi substrekas tiun eble – Usono nun rapide kuras al sia perdiĝo, al kolapso ? Multaj faktoj.

Ni konsideru ekzemple la ekonomian situacion. La usona ekonomio estas bazita sur ege facile disrompebla sistemo, kiun eblas resumi dirante : la mondo produktas, kaj Usono konsumas. Tio jam validis pri industriaj varoj, sed en 2004 la unuan fojon dum multaj jardekoj, Usono estis neta importanto de manĝaĵoj. La usona agrikulturo ne plu sukcesis nutri la loĝantaron. La komerca deficito de Usono atingis nun 630 miliardojn da dolaroj. Por pagi tiujn ŝuldojn, Usono devas ricevi el la resto de la mondo proksimume unu miliardon da dolaroj ĉiutage. Ĉu tiasisteme eblas eviti bankroton ? La ĉefa ŝtato, kiu ebligas Usonon finance vivteni sin, nun estas Ĉinio, kies pluso en la komerca bilanco de Usono estas 160 miliardoj da dolaroj.

Tio koncernas la rilaton inter importoj kaj eksportoj, do, la privatan ekonomion usonan. Se nun ni turnas nin al la publika, al la ŝtato, ni konstatas, ke ties financaj aferoj estas eĉ pli malprosperaj. La sumo de la nacia ŝuldo estis hieraŭ 7,79 bilionoj da dolaroj, t.e. 7,7 milionoj da milionoj da dolaroj aŭ 7,7 mil miliardoj da dolaroj. (Kiam Bush farighis prezidento en 2001, li heredis de Clinton kasojn tute plenajn : ne ekzistis ŝtata ŝuldo tiutempe). Kaj la plej grandan parton de tiu sumego Usono ŝuldas al aziaj landoj : Ĉinio, ekzemple, pruntedonis al la Usona Trezorejo 83 miliardojn da dolaroj. Tiu ŝuldo rapide kreskas. La iraka aventuro ja kostas al la usona ŝtato 5,8 miliardojn da dolaroj ĉiumonate. Estas dube, ĉu iu ŝtato povas longe plu funkcii kun tiel giganta nacia ŝuldo. Pro ĝi, cetere, la usona dolaro perdas pli kaj pli de sia valoro, tiagrade, ke la naftoproduktantaj landoj, t.e. la petrollandoj, pli kaj pli konsideras la eblon ne plu akcepti pagojn en dolaroj, sed igi la eŭron la referenca valuto por la naftokomerco.

Multaj aliaj faktoj indikas katastrofan evoluon de Usono, kiel la reduktiĝo de la mezuma hora salajro [1], la ĉiujara kresko de la proporcio de homoj sub la mizersojlo [2], la nombro de malliberuloj [3] – la plej granda el la tuta mondo, kiu restas la plej granda eĉ se vi kalkulas proporcie al la loĝantaro – , la fakto, ke la militaj fortoj estas tro vaste dismetitaj eksterlande aŭ la fakto, ke, kiel en Sovet-Unio antaŭ ties disfalo, la distanco inter objektivaj faktoj kaj subjektivaj impresoj estas aparte granda : ekzemple, kvankam ĉiuj oficialaj dokumentoj de la usona ŝtato montras, ke Irako ne ludis rolon en la atako kontraŭ la novjorkaj turoj, pli ol 50 elcentoj el la usonanoj, se fidi sondojn, estas konvinkitaj, ke la koncernaj pilotoj havis irakan naciecon.

Komprenu min bone, mi ne diras, ke Usono tute certe baldaŭ kolapsos. Mi ne scias. Neniu scias. Eble ĝi sukcesos per mirinda fortostreĉo, je kiu la usona loĝantaro estas perfekte kapabla, eble pli kapabla ol multaj aliaj popoloj, restarigi sian situacion. Estas en la usona loĝantaro vastega potencialo de energio, kuraĝo, klarvidado, kaj fundfunde utila optimismo, kiun la lando eble sukcesos ekspluati. Mi diras nur, ke se oni komparas kun la superpotencoj de la historio antaŭ ilia disfalo, oni retrovas la samajn trajtojn en la nuna Usono.

Kiel ĉio ĉi rilatas al Esperanto ? Tio rilatas al ĝi simple per tio, ke la superreganta lingvo ĝenerale estas la lingvo de la superreganta lando. Se la statuso de superpotenco transiros de Usono al alianco inkluzivanta Ĉinion, Baraton (t.e. Hindio) kaj Brazilon, estas antaŭvideble, ke post iu tempospaco la homoj diros al si : kial plu uzi inter ni la anglan, malfacilan lingvon fremdan al niaj kulturoj ? Tiam eble ili emos alpreni la ĉinan kiel mondolingvon, ĉar en tiu alianco Ĉinio pezos per pezo aparte grava. Sed la ĉina estas eĉ pli malbone adaptita ol la angla al internacia uzado. Pro sia skribo kaj pro sia prononco. Tiam estas ŝanco, ke la homoj rimarkos, ke Esperanto disponeblas kaj perfekte taŭgas por tiu rolo.

Se vi opinias, ke mi komplete misjuĝas la faktojn kaj iliajn eblajn sekvojn, mi tuj koncedas, ke eble vi pravas kaj ke mi povas komplete malpravi. Sed, nu, oni petis min diri, kiel mi imagas la perspektivojn por nia lingvo unu jarcenton post la unua Esperanto-Kongreso, kaj tion mi diris, kiel eble plej sincere. Fakte, ĉio, kion mi diris ĝis nun, estis simple plenigo de la tempo disponigita al mi por ĉi tiu parolado. La fundo de mia penso estas multe pli simpla. Mi kredas je Esperanto, mi kredas, ke ĝi estos la mondolingvo, ĉu post dudek jaroj, ĉu post cent, ĉu post tricent, tion mi ne povas diveni kaj tio estas al mi egala.

Mi kredas je ĝi pro iu nevenkeblepotenca intuicio, kaj mi ne ofendiĝos, se oni taksos min tiurilate freneza. Sed se tiu freneza zono en mi malbonfaras al neniu, kaj igas min pli feliĉa, kial mi hontus pri ĝi kaj ĝin forĵetus ? Kredi je tia intuicio povas esti freneze, sed ankaŭ povas esti io mense tute sana. Mi ja povas konfirmi mian manieron rigardi la venontajn jardekojn per raciaj, faktaj argumentoj, kiuj ne malpli valoras ol la argumentoj de la homoj, laŭ kiuj Esperanto ne havas estontecon. Tamen ne pro tiuj argumentoj mi kredas je ĝi, nur pro iu kvazaŭ mistika neklarigebla certeco, pri kiu ne eblas diskuti, ĉar ĝi radikas en mia dekstra cerba duonsfero. Ĉi-lasta, se oni sukcesas ekspluati ĝiajn pozitivajn aspektojn, povas prezentiĝi kiel mirinda, eksterordinara ĝardeno, ĝardeno, kie floras beleco, amikeco, fantazio, gajeco, kreemo. Kaj tiu mia kredo havigas al mi tiom da ĝojo, ke eĉ se ĝi montriĝos erara laŭ vidpunkto historia aŭ socia, ĝi ĉiam estos por mi, laŭ individua, amikeckrea kaj animriĉiga vidpunkto, trezoro, kies valoro superas ĉiujn eblajn homajn kalkulojn. Jes, nia dekstra cerba duonsfero enhavas, en sia paradiza parto, grandegan potencialon da plezuro kaj energio. Kiom mi dezirus, ke ĉiuj esperantistoj kapablu iri plaĉe promeni en ĝi ! Kaj ke ĉiuj homoj sekvu ilin tien kaj tie. Tiam ja la bela sonĝo de l’homaro por eterna ben’ efektiviĝos.

Claude Piron
Bulonjo-ĉe-Maro, 2005 03 27







Voir la liste des articles
de la même rubrique


 
SAT-Amikaro - 132-134, Boulevard Vincent-Auriol - 75013 Paris - 09.53.50.99.58
A propos de ce site | Espace rédacteurs