Accueil | Contacts SAT-Amikaro chez wikipedia SAT-Amikaro chez Ipernity SAT-Amikaro chez Facebook SAT-Amikaro chez Facebook fil rss

  eo |   fr |

L’homme qui a défié Babel



René CENTASSI
Henri MASSON

L’homme qui a défié Babel

Ludwik Lejzer Zamenhof

Avant-propos de Louis Christophe Zaleski-Zamenhof

L’Harmattan L’Harmattan Inc.
5-7 rue de l’École Polytechnique 55, rue St-Jacques
75005 Paris Montréal (Qc) – Canada H2Y 1K9

© L’Harmattan, 2001
ISBN : 2-7475-1808-6

Ce livre est dédié
à l’Homme.

Remerciements


Les auteurs tiennent à remercier toutes les personnes connues et inconnues, qui, d’une manière ou d’une autre, les ont soutenus et encouragés dans leur projet, en premier lieu M. Georges Charpak, prix Nobel de physique, qui a bien voulu en reconnaître l’importance, M. Daniel Tarschys, secrétaire général du Conseil de l’Europe (de 1994 à 1999), qui, à cette occasion leur a exprimé sa “grande admiration” pour le Dr Zamenhof, et M. Louis Christophe Zaleski-Zamenhof, petit-fils du père de l’espéranto, qui a enrichi leur ouvrage de son témoignage et de ses remarques pertinentes.

Leurs remerciements s’adressent aussi à Mme Mireille Grosjean, ex-présidente du Centre culturel espérantiste de La Chaux-de-Fonds (Suisse) ainsi qu’à MM. Jean Amouroux, Gilbert Grellet, de l’Agence France-Presse, Germain Pirlot, Claude Piron et Jean-Louis Texier, ancien président de l’Union française pour l’espéranto.

Suite à la disparition de René Centassi, décédé au début de 1998, je renouvelle les remerciements, que nous avions formulés lors de la première édition. René Centassi avait eu à cœur de mener à bien cette tâche, et les nombreux encouragements qui nous sont parvenus après la première parution montrent que cette biographie répond à une réelle attente à une époque où la question d’une langue commune suscite des interrogations. Que soient aussi remerciés tous ceux dont les remarques ont permis d’actualiser et d’améliorer cet ouvrage, en particulier Mme Birthe Lapenna (Fondation Ivo Lapenna, Copenhague), Mme Yvonne Lassagne pour la révision de cette nouvelle édition, le professeur Detlev Blanke (Berlin) et M. Kurisu Kei (Tokyo). La mémoire de René Centassi continue de vivre à travers ces pages et à travers ceux qui, après en avoir pris connaissance, vivifient à leur tour l’œuvre du Dr Zamenhof.

H.M.


L’histoire et l’idéologie de l’espéranto me semblent des phénomènes intéressants : c’est là son côté inconnu. Les gens perçoivent toujours l’espéranto comme la proposition d’un instrument. Ils ne savent rien de l’élan idéal qui l’anime. C’est pourtant la biographie de Zamenhof qui m’a enchanté. Il faudrait que l’on fasse mieux connaître cet aspect-là !… Le côté historico-idéologique de l’espéranto reste foncièrement inconnu.

Umberto Eco
Lors d’un entretien, à Paris, accordé à la revue Esperanto.

Avant-propos

Je reçus un jour la visite de René Centassi, désireux de me soumettre le manuscrit qu’il avait consacré, en collaboration avec Henri Masson, à la biographie de mon grand-père. Je promis de le lire pour quelques commentaires éventuels.

Mais, au lieu de ce que j’avais pu considérer tout d’abord comme un acte de pure courtoisie, il me fut donné en réalité de vivre un événement exceptionnel que je n’avais nullement prévu. Bien sûr, le texte, largement documenté, relatait des faits que j’avais toujours cru connaître, les ayant entendu raconter en maintes occasions. Pourtant, en le parcourant, je fus étonné de me trouver, non pas devant une anthologie d’anecdotes de caractère familial, ni même devant un simple récit historique, mais bien devant un roman d’action, celui d’un idéaliste visionnaire, le roman d’une vie et non une vie romancée. Je ne pus m’arrêter de lire jusqu’aux premières lueurs de l’aube l’histoire d’un homme passionné, écrite avec passion par deux auteurs profondément engagés dans leur œuvre, bien que détachés de tout militantisme. Au fait, que signifie son défi ? Rappelons-nous…
Alors que le mot Babel sonne de nos jours comme le synonyme d’une malédiction, la tour de Babel ne représente-t-elle pas en vérité une grande et ambitieuse entreprise pour l’humanité tout entière ? Une entreprise qui n’a pu aboutir faute d’un langage propre à être entendu de tous les bâtisseurs.

Le mérite de Zamenhof, père de l’espéranto, a donc été, en défiant le désordre des langages, de donner corps à cette utopie. Son but était de créer les conditions nécessaires pour qu’une grande famille humaine enfin en paix se substitue au monde actuel de combattants impénitents – une famille de toutes origines et de toutes cultures, au sein de laquelle, en dépit des différences, chacun comprendrait et respecterait l’autre, en même temps que l’originalité individuelle concourrait à l’enrichissement de l’humanité dans son ensemble.

Car l’idée première de Zamenhof fut de penser que, depuis Babel, l’incompréhension mutuelle avait toujours été à la source de toutes les haines et de toutes les animosités, tant entre les êtres eux-mêmes qu’entre les peuples.

Une langue comprise par tous sans exception aurait permis, dès les temps bibliques, de construire l’édifice destiné à nous conduire jusqu’aux cieux. Cela n’ayant pas été accompli du temps de Zamenhof, c’est dans le nôtre que d’autres édifices pourraient être érigés et d’autres ambitieux projets réalisés à l’échelle planétaire si seulement un consensus général pouvait être atteint. La Langue Internationale imaginée par mon grand-père servirait alors d’instrument de concorde et de rapprochement.

Louis Christophe Zaleski-Zamenhof, Sceaux, juillet 1995


CHAPITRE I

Babel sur la place du marché

Qu’il existe une multiplicité de langues est un fait, mais c’est la chose la plus inquiétante du monde.

Elias Canetti [1]

Le front contre la paume de sa main gauche, Lejzer est penché sur son cahier. Il s’applique avec gravité. Dans une pièce voisine, ses trois petites sœurs jouent en criant, mais le garçonnet ne prête pas attention à leur tintamarre. Dans une calligraphie laborieuse, il trace sur le papier blanc les premiers mots de l’œuvre naissante : “Tragédie en cinq actes, par Lejzer Zamenhof.” Il les relit à mi-voix, satisfait.

Le titre ? Cela peut attendre. Lejzer en a déjà imaginé plusieurs. Il fera son choix plus tard, quand l’intrigue se sera bien nouée dans sa tête et que l’ouvrage aura pris tournure. Pour le moment, l’essentiel c’est le thème, c’est cette tour de Babel que l’enfant a décidé de faire dresser sur la place du marché de Bialystok par la population de la ville.

Le mythe babélien, Lejzer n’a pas attendu d’avoir dix ans et de se découvrir une précoce vocation d’auteur tragique pour en être fasciné. Il y pense depuis longtemps. Depuis que la lecture de la Bible lui a révélé que la confusion des langues avait été voulue par Yahvé pour punir les hommes de leur orgueil. Il a appris avec un vif émoi qu’au début tout le monde parlait la même langue et se servait des mêmes mots. Et que, s’étant installés dans une large vallée, les hommes se dirent : “Allons ! Bâtissons-nous une ville et une tour dont le sommet pénètre les cieux ! Ainsi nous nous ferons un nom et nous éviterons d’être dispersés sur toute la surface de la terre.” Poussé par la curiosité, rongé d’une trouble inquiétude, Yahvé descendit du ciel pour voir la ville et la tour que les hommes bâtissaient. Et Yahvé dit : “Voici que tous font un seul peuple et parlent une seule langue. S’ils commencent ainsi, rien ne les empêchera plus de réaliser tous leurs desseins.” Alors Yahvé décida sur le champ de “mettre le désordre dans le langage des hommes pour qu’ils ne s’entendent plus les uns les autres.” Aussi les hommes durent-ils cesser de bâtir la ville dont ils rêvaient : “Voilà pourquoi celle-ci porta le nom de Babel [2], car c’est là que Yahvé a semé la confusion dans le langage de tous les habitants de la terre et c’est de là qu’il les a dispersés sur toute la face de la terre.”

Malgré son très jeune âge, Lejzer a été profondément impressionné par la lecture de la Genèse, qu’il partageait avec sa sœur Sarah, d’un an sa cadette. Les versets de la tour de Babel n’ont pas cessé de l’obséder. Car, pour lui, Babel et sa ziggourat jamais construite ne se trouvent pas au bout du monde. Babel est là, tout près de lui, dans sa vie même, dans cette ville où il a vu le jour.

Le Nord-Est de la Pologne est sous la souveraineté russe depuis un demi-siècle. Fondé au XVe siècle par un boyard, le village de Bialystok a attiré petit à petit de nombreuses familles de nobles russes, puis des magnats du textile. Il a connu une période d’une telle splendeur que le tsar Alexandre Ier y a fait bâtir une résidence d’été. Malheureusement, en développant ses industries, cette accueillante localité s’est transformée en une bourgade active mais hideuse, aux ruelles boueuses et nauséabondes, et sa population a sombré dans la tristesse, soumise à des conditions matérielles insupportables.

Au milieu du XIXe siècle, la ville de Bialystok naguère appelée la Versailles de Podlachie, porte le surnom moins glorieux de Manchester du Nord. Bien que partageant les mêmes souffrances, la même misère, les trente mille habitants vivent dans un climat d’hostilité, de crainte et de méfiance : Bialystok est en proie à des conflits religieux, ethniques et linguistiques.

Les Polonais sont en minorité, 3 000 tout au plus, tous catholiques. Les Russes et Biélorusses, orthodoxes, 4 000, et les Allemands, protestants, 6 000. Les Juifs sont les plus nombreux, 18 000 environ. On parle cinq langues à Bialystok : le russe, langue officielle, le biélorussien, le polonais, l’allemand et le yiddish, et une sixième, l’hébreu, à la synagogue. Chaque communauté s’exprime dans sa langue maternelle et refuse de faire usage de celles des autres. Toute communication est pratiquement impossible, chaque groupe ethnique et culturel se cloîtrant dans ses coutumes et sa fierté. Les rapports sont tendus, difficiles.

On se déteste, on se persécute, on échange des malédictions, des invectives, des pierres. Dans les rues, dans les boutiques, les querelles éclatent sous le moindre prétexte. Tous les jours, c’est partout un concert d’insultes, d’imprécations, des bordées d’injures grossières, un déchaînement de disputes. Et pour langage commun, celui des coups.

Bien que majoritaires, les Juifs sont la cible du mépris général. Qu’on soit Russe, Polonais ou Allemand, on s’entend toujours quand il s’agit du juif. Celui-ci ne connaît que brimades, humiliations et épithètes offensantes. Il n’est pas rare qu’un goy crache au passage d’un Juif, qu’un militaire bouscule en ricanant un vieillard juif pour le voir s’étaler sur le pavé.

C’est dans cette atmosphère d’animosité réciproque que Lejzer Zamenhof vient au monde dans un foyer israélite le 15 décembre 1859.

Un petit Sagittaire du troisième décan. Il porte en lui, diront les astrologues, la dignité, la loyauté, la logique, l’idéalisme, la générosité, le désir de réformes, la détermination, une nature noble et enthousiaste, la capacité de guider les autres, des idées nouvelles, une vive intelligence, une claire vision de l’avenir…

Autant de qualités que l’on reconnaîtra à Lejzer tout au long de sa vie. Une modestie exemplaire les accompagnera. Tel sera le portrait fidèle de Zamenhof dans sa pleine maturité, quand il aura fini de réaliser le projet généreux et audacieux né dans le cœur d’un petit garçon.
Sans doute l’une des aventures les plus étonnantes de l’histoire de l’humanité.

Fils et petit-fils de professeurs de langues, Lejzer paraissait prédestiné à s’engager dans la voie familiale de l’expression orale. “Le Verbe, écrira-t-il, à un ami français une douzaine d’années avant sa mort, a toujours été pour moi l’objet le plus précieux au monde.” [3]

Le père est un instituteur de vingt-deux ans. Sage, sévère, discipliné, Markus Zamenhof a les pieds bien plantés sur terre et voue au travail un véritable culte. Il aimerait être apprécié pour son rationalisme. En réalité, sa foi en la primauté de la raison est un peu confuse. Elle se manifeste surtout par un rejet systématique de la pratique du judaïsme, ce qui fera dire un jour à Lejzer que son père était “athée”. Ses convictions le font soutenir que juifs et non-juifs devraient se fondre en une seule communauté. Il n’hésite pas à en discourir avec ses coreligionnaires. On l’écoute en hochant la tête d’un air sceptique, puis on se détourne sans répondre. Certains se hasardent à répliquer : “Voyons, Markus ! Tu sais bien que ce n’est pas possible. Quand on est Juif, on est seul et on l’est pour l’éternité…”

Imprégné de culture russe, Markus Zamenhof transmettra sa passion à sa nombreuse progéniture, trois filles, Sarah, Fania et Augusta, puis un second garçon, Félix, en 1868, et quatre autres enfants dans les années suivantes, Henri, Léon, Alexander et Ida. Entre toutes les langues, Lejzer favorisera toujours celle de son éducation, et c’est en russe qu’il rédige cette naïve tragédie babelesque où se reflète l’état d’âme d’un enfant attentif, sensible, clairvoyant, très tôt angoissé par le spectacle de la société humaine.
Sa mère, Liba Rosalia, née Sofer, n’a que dix-neuf ans à la naissance de son premier garçon. Aussi tendre et modeste que son époux est sec et autoritaire, Rosalia s’efforcera d’élever ses enfants avec douceur et compréhension. Après une punition sévère infligée par le père, elle sermonnera le coupable à sa manière, c’est-à-dire en caressant sa petite tête avec, dans les yeux, des larmes d’émotion. “Son baiser punitif avait certainement plus d’effet que la main du père”, dira plus tard un de ses fils.

Contrairement à son mari, Rosalia Zamenhof nourrit de profonds sentiments religieux. Sa foi la sauve d’une certaine solitude autant que la présence de ce petit Lejzer qu’elle éduque dans l’amour de son prochain : “Nous sommes tous les enfants d’un même Dieu”, lui rappelle-t-elle souvent. Elle le regardera grandir captivée par les facultés dont elle le croit doté. Les fillettes qu’elle mettra bientôt au monde ne la distrairont jamais de l’attention qu’elle porte à son aîné. La gentillesse, la docilité innée du garçonnet l’étonnent ; elle les trouve même parfois excessives. Lejzer, lui, adore sa mère. Il ne saurait dire ce qu’il aime le plus en elle : ses grands yeux noirs, l’éclat de son regard ou sa chevelure épaisse dans laquelle il enfonce les doigts avec délice, sa voix chaude et claire ou les paroles d’amour, de réconfort qu’elle sait prononcer dans les moments de tension.

Trop impatient de savoir pour rester passif, Lejzer apprend vite à lire et à écrire et s’intéresse tout naturellement aux langues et à leur diversité. Dans son cas, en connaître quatre à dix ans – le russe et le polonais à la maison et à l’école, le yiddish dans son quartier et l’hébreu aux offices religieux – n’a rien de prodigieux. Par la suite son père lui enseignera l’allemand et le français. Lejzer maîtrisera sans peine la langue de Goethe. Par contre, la pratique orale de celle de Molière le mettra toujours dans l’embarras : “Je lis le français facilement, mais je le parle très peu et mal. En outre, j’ai appris à différentes époques quelque chose comme huit autres langues que je ne connais cependant que bien peu et seulement en théorie.” [4] Parmi elles, le latin, le grec, l’anglais et le lituanien.

Polyglotte précoce, Lejzer possède certainement le don des langues. Il n’a pourtant pas, à proprement parler, une vocation de linguiste. A sa mère, il fait une confidence : si les langues l’attirent, c’est avant tout parce qu’il soupçonne que leur multiplicité constitue un grand facteur de désunion. Peut-être même le seul, se dit Lejzer, qui, bien sûr, ne sait pas encore grand-chose de l’évolution des sociétés, de l’économie des nations, des préjugés raciaux, des rivalités religieuses…

Les barrières linguistiques, la jalousie qu’elles suscitent, l’impossible égalité des idiomes, l’esprit agile du garçonnet les a perçues sur la place du marché de Bialystok.

Lejzer s’y rend aussi souvent que possible. Il aime son animation. Le bruit, les couleurs, les odeurs. Les criailleries des marchands, les boniments des camelots, les insultes vociférées de toutes parts, tout lui est motif d’intérêt et de considération, même s’il n’en saisit quelquefois que des mots isolés ou d’inintelligibles intonations. Là les éventaires se ressemblent tous par leurs formes, par les victuailles et les marchandises qui s’y entassent. Mais, derrière les bancs, se tiennent des hommes très différents les uns des autres. Ils sont fiers, arrogants, enfermés dans leur propre identité. Lejzer observe leur manège et tâche d’en percer le secret. Le villageois polonais vante la qualité de ses fromages dans une langue que son voisin, le mercier juif, s’efforce de couvrir en yiddish de toute sa voix. Des fruits et des légumes qu’il propose, le paysan biélorusse ne veut connaître que les noms appris sur sa terre dans son enfance. Pourquoi faut-il qu’il y en ait d’autres ? Dans chaque allée, des soldats impériaux s’égosillent à marchander en russe. La plupart des marchands font signe qu’ils ne comprennent pas. A moins qu’ils ne feignent de ne pas les entendre. Et quand une discussion éclate et que chacun s’en mêle, c’est un charivari général où les pires offenses et grossièretés fusent en toutes langues. Seuls les mendiants gardent le silence. Ils tendent la main. Langage gestuel de la misère devant lequel toutes les frontières finissent par céder. Que de choses Lejzer n’apprend-il pas sur la place du marché !…

Combien de fois ses parents ne lui ont-ils pas répété que tous les hommes étaient des frères !… Or, en regardant autour de lui, Lejzer a constaté que cela n’était pas vrai :

“Dans la rue, à chaque pas, tout me donnait le sentiment que l’humanité n’existait pas, écrit-il en 1896 à un correspondant russe, Nikolaï Afrikanovitch Borovko [5]. Il n’y avait que des Russes, des Polonais, des Allemands, des Juifs, etc. Cela a toujours cruellement tourmenté mon âme d’enfant. Beaucoup souriront sans doute à la pensée de cette “angoisse” du monde chez un enfant. Comme il me semblait alors que les grandes personnes possédaient une force invincible, je ne cessais de me dire que, quand je serai grand, rien ne m’empêcherait de conjurer ce mal.”

Le mal de la division et de la haine. Cette division humaine, nul ne peut l’éprouver davantage qu’un enfant du quartier juif : “Personne ne peut ressentir la nécessité d’une langue humainement neutre et “anationale” aussi fort qu’un Juif, qui est obligé de prier Dieu dans une langue morte depuis longtemps, qui reçoit son éducation et son instruction dans la langue d’un peuple qui le rejette, et qui a des compagnons de souffrance sur toute la terre, avec lesquels il ne peut se comprendre…”, lit-on dans une lettre de Lejzer Zamenhof à l’avocat Alfred Michaux de février 1905. Sa judaïcité a été “la cause principale pour laquelle, dès la plus tendre enfance, [il s’est] voué à une idée et à un rêve essentiel – au rêve d’unir l’humanité.” Le garçonnet commence alors à rêver à “ces temps heureux où les haines entre nationalités disparaîtraient, où il existerait une langue et un pays appartenant de plein droit à tous ses ressortissants et habitants, où tous les hommes se mettraient à se comprendre et à s’aimer les uns les autres”.

L’idéalisme pointe à l’aube de cette sensibilité enfantine. Des interrogations sans réponse surgissent dans ses pensées. Unir l’humanité ? Certes, mais comment ?… Faire que tous les hommes s’aiment les uns les autres ? Sans doute, mais par quel moyen ?… En empoignant un bâton de pèlerin peut-être, et en prêchant la bonne parole autour de soi ? Mais cette parole de vérité, où la trouver sûrement quand les leçons de la vie quotidienne paraissent si confuses, si obscures ? Puis cette question, apparue tout à coup dans son esprit et que le cher oncle Jozef lui-même se posait avec tristesse : les religions ne divisent-elles pas les êtres humains tout autant que les langues ? Qu’il est long et pénible le temps où le gamin passe d’une innocence impatiente à la maturité réfléchie !

De l’éducation paternelle Lejzer hérite le goût de l’ordre et du travail. De sa mère il retient qu’une vie humaine ne peut se construire en marge de l’amour et sans une profonde compassion pour les malheurs d’autrui. Le foyer familial tisse en lui une fibre tendre et vibrante, il fera d’un enfant bienveillant un grand homme de cœur.

En attendant, le fils aîné des Zamenhof fait ce que font beaucoup d’enfants à son âge : il s’amuse à jongler avec les mots, avec les langues, à inverser les syllabes, à communiquer avec ses camarades par codes secrets. Quelque chose d’analogue, pour un Français, au javanais d’hier ou au verlan d’aujourd’hui.

Inconsciemment, Lejzer prépare son avenir en excellant dans ce genre d’exercice. Il est loin de se douter qu’un simple jeu d’écoliers forge en lui les prémices d’une gymnastique mentale que son esprit logique ne tardera pas à charpenter solidement. Pendant un ou deux ans, le jeune Lejzer s’adonne à cette inoffensive manie sans aucune arrière-pensée. Ses études n’en souffrent pas. Markus Zamenhof d’ailleurs, ne l’aurait pas toléré. Lejzer est – et sera toujours – le premier de la classe. Modeler les mots à sa manière, les pétrir, les triturer, les hacher, les broyer, tout cela se révèle passionnant. C’est en quelque sorte l’“école buissonnière” d’un brillant élève, rien de plus.

Une école tout de même, cependant. Demain elle l’aidera à développer l’idée qui, déjà, lui trotte dans la tête : une langue construite ne contribuerait-elle pas à rapprocher les peuples, ce à quoi aucune langue vivante, surtout si elle est imposée comme l’est le russe à Bialystok, ne pourra jamais prétendre ?

Jaillie du désordre de sa ville natale, l’idée est en pleine gestation, omniprésente, prête à se transformer en acte. La rêverie l’escorte. Bientôt, à Varsovie, l’adolescent Lejzer Zamenhof lâchera la bride à une irrépressible destinée. [6]


CHAPITRE II

Le rêve et l’espérance

Tout ce qui a été fait de grand dans le monde a été fait au nom d’espérances exagérées.

Jules Verne

Les Zamenhof sont partis pour Varsovie. Le silence est tombé sur la petite maison de bois verte, au numéro 6 de la triste rue Zielona [7] – en polonais : rue Verte –, dont les trois pièces exiguës ont si longtemps retenti des rires et des pleurs des six enfants qui y ont vu le jour.

Aucun d’eux ne regrettera vraiment ni la ville natale ni la demeure familiale. Encore moins la Biala, la rivière voisine, qu’il leur était interdit d’approcher depuis que les gens du quartier en avaient fait un dépotoir. Lejzer ne versera pas une larme sur les années passées dans la maison verte de la rue Verte [8]. Quand il les évoquera mentalement, ce sera pour tenter – mais en vain – d’effacer de son esprit quelques mauvais souvenirs : les heures d’étude difficiles dans un isolement quasi impossible ; les servitudes ménagères et les corvées d’eau à la fontaine publique auxquelles, en bon fils aîné, il ne pouvait se soustraire, pour donner l’exemple d’abord et aussi pour soulager une maman harassée d’obligations et qui ne se plaignait jamais ; la mort à neuf ans de Sarah, sa complice, vaincue par une longue maladie, à qui il avait révélé les plaisirs de ses premiers jeux linguistiques ; l’autorité et l’intransigeance patriarcales que Markus Zamenhof affichait en toutes circonstances ; les signes d’irritation que le père commençait à donner quand il surprenait Lejzer, ses devoirs terminés et ses leçons apprises, échafaudant de nouveaux systèmes langagiers. Tout cela, cependant, s’était inscrit sans réelle amertume dans la mémoire de Lejzer ; pour l’avoir appris de sa mère, il s’était déjà convaincu qu’une étape de la vie, qu’elle fût méchante ou agréable, ne se répétait jamais tout à fait par la suite. Ayant entrevu avant ses treize ans les fossés que les idiomes creusent entre les hommes, Lejzer espérait combler à Varsovie, grande cité ouverte sur de vastes horizons culturels, les vides provinciaux que Bialystok n’avait pu remplir.

Ses maigres ressources ne suffisant plus à subvenir aux besoins croissants d’une famille de plus en plus nombreuse, Markus Zamenhof, enseignant de russe, d’allemand et de géographie, avait décidé d’accepter le poste que lui offrait une école privée dans la capitale du royaume de Pologne. La résolution courageuse du père avait produit une forte impression sur sa femme et ses enfants. De toute évidence, elle ne pouvait que se traduire par une nette amélioration de leurs conditions matérielles. La nouvelle du départ prochain avait donc été accueillie avec allégresse. Enfin, tout le monde mangerait à sa faim… Enfin, on ne se bousculerait plus les uns les autres dans l’étroitesse d’un logement inhospitalier… Enfin, pensait Lejzer, il y aurait bien sous le nouveau toit un endroit pour lui tout seul, où il pourrait lire, écrire, étudier, réfléchir tout à son aise…

Au mois de décembre 1873, la famille Zamenhof s’installe dans le quartier juif de Varsovie, au 28 de la rue Nowolipie, non loin de la synagogue de la rue Tlumackie. Jozef Zamenhof, le frère aîné du père, était venu faire ses adieux sur le quai de la gare de Bialystok. Lejzer voit encore sa silhouette s’estomper dans la brume. Il évoque avec un pincement au cœur cette image de l’oncle bien-aimé, toujours prêt à écouter ses confidences et à lui transmettre son infinie sagesse. Dès son arrivée à Varsovie, l’adolescent est conquis par sa magnificence architecturale. Son animation l’enchante. Il ne se lasse pas de l’explorer dans tous les sens, ses sœurs Fania et Augusta dans ses pas. Partout il tend l’oreille, cueillant ici et là des bribes de conversation. Le voilà plongé dans un monde nouveau qu’il observe et interprète avec lucidité. Markus Zamenhof confirme les premières réflexions de son fils : depuis l’insurrection de 1863, le sentiment nationaliste polonais et la politique de russification sont bien à leur apogée dans la capitale.

Lejzer est maintenant maître chez lui. Sa petite chambre est un royaume dont il est le seul sujet. C’est à elle, se dit-il, qu’il doit, après cinq mois de travail acharné, d’avoir passé avec succès en août 1874 l’examen d’entrée au lycée philologique. Avec l’aide de son père, il s’était préparé d’arrache-pied dans toutes les matières, surtout en langues – vivantes et mortes, car le latin et le grec viennent de faire leur entrée dans sa vie.

Un nouveau départ. Lejzer rejette les “diverses utopies de l’enfant” ; il n’abandonne pas pour autant “le rêve d’une langue de l’humanité”. Il est désormais fermement “convaincu qu’une langue internationale ne peut être que « neutre »”. Attiré quelque temps par les langues anciennes, il rêve qu’un jour il parcourrait le monde et que, “dans des discours enflammés”, il pousserait “les gens à ressusciter une de ces langues pour l’usage de tous” [9]. Rien ne saurait être plus “neutre” que la dépouille d’une langue sur laquelle personne n’exerce un droit de propriété. Ses études l’amènent à se poser des questions capitales pour son avenir. Ses livres d’histoire ne racontent que des guerres. Français contre Anglais, Russes contre Turcs, Espagnols contre Hollandais. Il faudra bien un jour qu’on trouve le moyen d’abattre les murailles de haine dressées entre les peuples. Il semble raisonnable à Lejzer de croire que seule une langue commune leur permettra de s’entendre et de nouer des liens fraternels. Un rôle qui conviendrait parfaitement, selon lui, à une langue morte, figée dans une désuétude qui inspire la confiance. Faire revivre le latin, par exemple… Une si belle langue et qui s’est glissée un peu partout dans les cultures européennes ! Sous la forme d’un “nouveau latin”, la langue de Cicéron ne ferait-elle pas l’affaire ?…

A ses camarades du lycée de Varsovie, Lejzer a transmis sa passion et ses rêves d’harmonie universelle. Malgré sa voix monotone, il sait trouver des accents convaincants quand il parle de ce qu’il aime. Aussi certains élèves de sa classe ne lui ménagent-ils pas leur concours. En leur compagnie, il s’essaye à diverses combinaisons de son invention. Une sorte de latin écorché, monstrueux, un latin de cuisine aussi étranger à celui de Rome que certains pidgins de notre temps le sont à l’anglais de Shakespeare.

Pourtant Lejzer se rend vite à l’évidence : on ne peut rendre vie à un cadavre. “Je ne me souviens plus, écrira-t-il plus tard, de quelle façon j’arrivai à la ferme conviction que c’était chose impossible.” Le fait est qu’il se rend compte que les langues mortes, même simplifiées – et d’abord, comment les simplifier sans verser dans l’incohérence ? –, sont trop difficiles à apprendre et que, n’ayant pas évolué, leur vocabulaire est totalement anachronique.

Mais alors où dénichera-t-il l’oiseau rare, une langue acceptable par tous, n’appartenant à personne, susceptible de contribuer à cimenter la paix, la solidarité humaine, à ramener à la raison les oppresseurs et à redonner espoir et courage aux opprimés ? Cette langue idéale existe-t-elle quelque part ? Et si elle n’existe pas, ne faudra-t-il pas que quelqu’un l’invente et s’emploie à la propager ?

Une création ! Un vaste domaine d’exploration pour un jeune homme qui n’a que quinze ans quand surgit dans sa tête l’idée d’une langue construite.

Premières recherches. Naturellement, Lejzer ignore encore tout des tentatives faites par le passé dans le même but. Jamais il n’a entendu parler de philologie comparée, d’analyse critique des langues. Et il ne sait comment résoudre le problème du vocabulaire. Par où commencer ? Doit-il se fier à son inspiration et tâtonner en désordre en attendant que la voie appropriée se révèle d’elle-même, ou faut-il créer d’emblée une grammaire originale, en puisant si nécessaire dans les grammaires existantes, du moins dans celles qu’il connaît déjà ?

Lejzer entame “souvent des essais, invente des déclinaisons superbes, etc.”. Mais, une langue humaine, avec “son amas infini de formes grammaticales”, avec ses centaines de milliers de mots, et ses “gros dictionnaires qui [l’]épouvantent, [lui] paraît une machine si compliquée et si colossale” qu’il se dit un jour : “Adieu les rêves ! Ce travail est au-dessus des forces humaines.” [10]

Et pourtant, il revient sans cesse à son idée !

C’est en abordant l’étude de l’anglais à l’école, en classe de cinquième, que le déclic se produit.

Lejzer s’aperçoit subitement que c’est de l’anglais qu’il convient de s’inspirer, qu’une analyse objective de cette langue déboucherait sur des principes applicables à sa future et hasardeuse entreprise.

Des avantages, il va sans dire, l’anglais en comporte et non des moindres. Impossible de les ignorer. Comparée à la complexité des langues anciennes, la relative simplicité de sa grammaire saute aux yeux. Lejzer comprend que la langue idéale devrait être dépourvue de ces formes grammaticales riches mais arbitraires dont les langues naturelles abondent. Il s’agit là, se dit-il, d’un “résultat historique, sans aucune raison d’être, et point du tout nécessaire à la langue”.

A partir de cette constatation, Lejzer va traquer les “formes inutiles”. N’en rater aucune pour mieux les éviter plus tard, quand le moment sera venu de créer. De plus il va démasquer, l’un après l’autre, les nombreux inconvénients de l’anglais, qu’il dénonce à ses camarades, fâchés de ne pas les avoir repérés avant lui.

Tout d’abord, les verbes irréguliers. Lejzer sait bien qu’en toutes langues la conjugaison des verbes irréguliers donne le vertige aux écoliers les plus doués, aux étudiants les mieux disposés. Ah ! ces verbes irréguliers que l’on ne maîtrise vraiment que dans sa langue maternelle ! Et encore pas toujours ! Pourquoi faut-il, en anglais, que les infinitifs to go (aller), to eat (manger) et to fly (voler) se transforment en went et gone, ate et eaten, flew et flown respectivement au passé et au participe passé ? Les verbes irréguliers, si communs chez les Anglais, ne seraient-ils pas eux aussi un accident de l’histoire sans aucun rapport avec le simple bon sens ? Et du bon sens Lejzer, chacun le reconnaît, en a à revendre !

Puis Lejzer s’attaque à l’orthographe de l’anglais. Il la trouve absurde, insensée. Aussi insensée qu’est décourageante la prononciation de cette langue, sur laquelle il s’en veut d’ailleurs de trébucher plus que de raison. Qu’il est donc difficile d’y voir clair ! Il enrage de voir qu’à chacune des voyelles correspondent plusieurs sons différents. Et ce double oo est bien capricieux qui se travestit en a dans blood (sang), en ou dans book (livre) et en ô dans floor (sol, étage) ! Les Anglais ont bien raison de dire One cannot judge by appearances (on ne peut juger sur la mine) ! Quant à l’accent tonique, s’il tombe dans la plupart des cas sur la première syllabe, Lejzer ne s’explique pas pourquoi il lui arrive si souvent de vagabonder et d’atterrir, par exemple, dans les mots en ity, sur celle qui précède la terminaison, comme dans stupidity. Quelle stupidité !

Sa réflexion critique autour des mérites et des imperfections d’une langue que, par ailleurs, il apprécie amène Lejzer à adopter un principe de base sur lequel reposera la structure de toute son œuvre future : il condamnera systématiquement les exceptions, il fera de même avec toutes les formes dont la compréhension de l’expression peut se passer.

Qu’arrive-t-il alors ? Eh bien, “entre ses mains”, Lejzer Zamenhof voit “la grammaire commencer à fondre” comme neige au soleil, “au point de se réduire à quelques pages et sans nuire en rien à la langue”. Il se consacre alors, “de plus en plus sérieusement, à l’exécution de [son] rêve”.

A chaque étape de ses progrès, Lejzer fait de nouvelles découvertes, encouragé par le fidèle correspondant qu’est son oncle à ne jamais renoncer à son projet de langue universelle : “Heureusement, se rassure Jozef Zamenhof dans une lettre de 1876 à son neveu, tu ne cesses pas d’y penser !”

En matière de vocabulaire, Lejzer apprend à se méfier des apparences. Ainsi, contrairement à ce que l’on croit, les mots les plus courts, s’ils sont trop nombreux et surtout monosyllabiques, ne sont pas forcément les plus faciles à mémoriser. Il se convainc en outre que, pour être international, un vocabulaire doit absorber des racines provenant de différentes langues. Et, par-dessus tout, il aboutit à une conclusion capitale pour son cheminement d’adulte : les gros dictionnaires, – ceux qu’il qualifie de “géants” – pullulent de vocables qui pourraient en être éliminés. A une condition, cependant.

Cette condition, Lejzer tombe dessus dans des circonstances tout à fait fortuites. Il est comme ça, dans la vie de chacun, des signes que l’on risque d’ignorer par inattention et qui, dans bien des cas, apparaissent déterminants pour l’avenir.

Nous sommes en 1876-1877. Considéré par ses maîtres comme un élève exemplaire, le jeune Zamenhof a néanmoins suivi les conseils de l’oncle Jozef : son grand projet est toujours présent dans sa tête. Lejzer lui consacre tous ses moments de loisir. Sa concentration est telle, que ses progrès s’accélèrent de jour en jour, comme dictés par une force mystérieuse dont l’adolescent commence à être conscient : “Que cette force soit ton credo, ton guide spirituel !”, recommande l’oncle de Bialystok, à qui le jeune homme continue de confier ses états d’âme. En alerte pendant son sommeil, son esprit n’arrête pas de bouillonner pour lui. Au réveil, il lui souffle de nouvelles idées, conduit ses pas vers des objectifs inaperçus, aiguise ses facultés d’observation.

Un jour, dans une rue de Varsovie, son regard est attiré irrésistiblement par deux enseignes des plus banales. Il les a déjà vues des dizaines de fois, mais il ne leur a jamais prêté attention. La première est celle d’une conciergerie : l’inscription russe “CHVEYTSARSKAYA”. La seconde dit “KONDITORSKAYA” ; c’est une confiserie.

Qu’y a-t-il de commun entre l’une et l’autre ? En un éclair, il apparaît à Lejzer que la terminaison skaya contient la clef de la simplification du vocabulaire.

Il vient d’apprendre d’un coup d’œil comment construire “son” dictionnaire. Quoi de plus simple, de plus évident !!! Il suffit de mettre au point un système régulier d’affixes – les préfixes et les suffixes – grâce auquel il forgera d’innombrables mots autour d’une même racine… [11] “Le mécanisme de la langue, racontera-t-il plus tard, était là, devant moi, comme sur la main, et je commençai à travailler avec régularité et passion. Je connus bientôt l’espoir.”

Sur cette base d’une indiscutable logique, Lejzer Zamenhof va bâtir avec persévérance ce qu’il appellera tout d’abord la lingwe uniwersala.

Sous ses pieds, “le terrain devenait solide”, un “rayon de lumière” venait de l’éclairer. “Le problème est résolu”, se dit-il alors. Ayant saisi la grande idée des suffixes, il a compris l’importance que peut avoir pour une langue créée “l’emploi général de cette force, qui, dans les langues naturelles, n’a obtenu qu’une efficacité partielle, sans logique, irrégulière et incomplète”. Lejzer compare les mots, “recherche entre eux des rapports définis et constants”. Chaque jour il enlève du vocabulaire d’entières séries de mots par le secours d’un seul suffixe marquant un certain rapport. Il remarque qu’une très grande quantité de mots-racines pures (exemples : mère, étroit, couteau, etc.) peuvent être transformés en mots composés et, de ce fait, disparaître du vocabulaire. [12]

Un autre phénomène se produit quelque temps après cette première illumination de son intuition. Dans des circonstances qui ne surprendront pas les spécialistes de l’activité psychique chez l’homme endormi.

Lejzer s’interroge souvent sur l’utilité de l’article défini. Il en a constaté l’absence en russe et en polonais et la présence dans trois langues d’Europe occidentale, le français, l’anglais et l’allemand. L’article défini est-il indispensable ? Lejzer a beau se poser la question, il ne parvient pas à se faire une opinion.

Un rêve va le tirer d’embarras… Un rêve dans lequel il se voit près d’un bois en compagnie de son oncle Jozef et de son professeur de grec, le prof. Billevitch, discutant du rôle de l’article défini. “Entrons dans le bois, dit Lejzer, nous y trouverons quelqu’un qui nous aidera”. “Surtout pas dans le bois, s’écrie alors le prof. Billevitch, il y a là trois jeunes filles en rouge qui nous veulent du mal”. Les trois hommes se tournent vers le bois et, effarés, en voient sortir trois jeunes filles rousses vêtues de rouge. Lejzer s’entend s’exclamer avec effroi : “Voilà les trois jeunes filles en rouge !” Et il se réveille aussitôt. “Je me rappelle parfaitement, écrira Zamenhof, que j’ai employé sciemment l’article les pour désigner les trois jeunes filles. Autrement, j’aurais parlé de trois jeunes filles quelconques et non de celles mentionnées par le prof. Billevitch.” Dès lors, son choix est fait et Lejzer peut se déclarer fort satisfait d’avoir appris sans le moindre effort que l’article défini n’était vraiment pas inutile [13]. Merci, subconscient !

Pendant qu’il recherche, pour les écarter, tous les “poids morts” des grammaires naturelles, forêts touffues d’exceptions et d’irrégularités, Lejzer enrichit les matériaux de son vocabulaire en veillant en premier lieu à réaliser le plus possible d’économie de mots. Ayant renoncé à de nombreux mots monosyllabiques, il a néanmoins cru un moment qu’une langue construite pouvait être constituée de mots inventés de toutes pièces. Cependant, il s’est rendu compte peu après qu’il serait difficile de se les rappeler tous. En quoi il était, à son jeune âge, beaucoup plus réaliste qu’un certain abbé allemand fourvoyé, à la même époque, dans une entreprise ambitieuse dont il sera fait mention plus loin.

Une fois revenu de cette éphémère illusion, Lejzer porte toute son attention sur les langues dominantes du monde européen. Il y trouve “une provision immense de mots internationaux”, connus de la plupart des peuples. Un véritable “trésor” pour une future langue internationale. Lejzer va y puiser d’abondance.

Dans le même temps, il est parfois assailli de doutes quant à l’utilité d’une langue commune. Suffirait-elle à assurer la paix et la concorde entre les hommes ? N’est-ce pas l’homme lui-même qu’il convient de refaire, de recréer de fond en comble ? Ne perd-il pas son temps en courant après son rêve de langue internationale ?

L’oncle Jozef est d’accord, en partie seulement. Oui, l’homme actuel est bien en général 1’homo homini lupus [14] que Thomas Hobbes a dénoncé dans son Léviathan. Mais il ne faut pas désespérer de lui. Joignons-nous plutôt à cette “avant-garde de l’immense armée humaine” – de Platon, Aristote et Sénèque à Descartes, Kant, Spinoza et Pestalozzi – qui a vu “l’objectif final” à atteindre même si la masse ne parvient pas à le voir et “ne sait peut-être même pas qu’il existe”. Petit à petit, malgré d’“innombrables arrêts dans les déserts des guerres”, cette armée avance. Regarde derrière toi, Lejzer, vois “les étapes qu’elle a déjà parcourues, dans les siècles, sur la voie de la civilisation”. “Certes, écrit Jozef Zamenhof à son neveu, nous n’arriverons pas avec elle au but que nous ambitionnons, parce que celui-ci est encore loin, très loin… Mais, comme les bergers qui savent où se trouve le vert pâturage gorgé d’eau, nous devons nous employer à pousser le troupeau qui nous entoure vers la juste direction. Tel est notre devoir d’hommes ; tel est ton devoir, mon cher neveu… Je suis sûr que tu ne t’en écarteras pas.”

La lettre reçue de Bialystok au premier jour du printemps 1876 a produit un effet immédiat sur le jeune homme.

Le voilà rasséréné, réconforté, tout ragaillardi. Avec une forte envie de se remettre de plus belle à ses travaux linguistiques au service d’une humanité plus heureuse et plus fraternelle. Et, en plus, avec une nouvelle identité suggérée par l’oncle Jozef suivant un usage de la bourgeoisie juive. Lejzer a voulu suivre l’exemple de son père, prénommé Mardochée lors de sa circoncision, qui, dans sa jeunesse, a adopté un prénom d’“aspect Gentil”, celui de Markus, un des quatre évangélistes. “Pourquoi, mon neveu, a répondu l’oncle, ne prendrais-tu pas le prénom de Luc, lui aussi évangéliste ? A moins que tu ne préfères un prénom approchant, Ludwik par exemple…”

Lejzer a opté pour Ludwik. Ne venait-il pas de découvrir, dans l’introduction d’un ouvrage de l’humaniste tchèque Comenius, cadeau de Jozef Zamenhof, les noms de deux autres humanistes, Francis Lodwick et Ludwik, (Luis) Vives, qui furent parmi les premiers, aux XVIe et XVIIe siècles, à traiter la question d’une langue commune pour tous les hommes ? Lejzer a informé son oncle de sa décision avec tout l’enthousiasme dont ses dix-sept ans sont capables : J’ai crié : “Oui, Ludwik, vives ! Tu vivras, Ludwik, et je n’ai pas hésité un seul instant”.

Né à une nouvelle vie sous un aussi illustre parrainage, Ludwik Lejzer Zamenhof finit en deux années de mettre sur pied un ensemble cohérent. Depuis 1876, le mot d’ordre est : “facile”. “Une seule chose est bien claire dans mon esprit comme qualité principale de ma langue, a-t-il écrit à l’oncle Jozef. La langue destinée à un usage général devra être le plus possible facile à apprendre. C’est ce que dit en 1652 mon “précurseur” F. Lodwick et c’est aussi ma conviction. Tout le monde n’a pas la chance d’avoir fait des études linguistiques et peu réussissent, même en étudiant, à bien apprendre une langue étrangère. Que dire de ceux qui parlent et écrivent à grand-peine leur propre langue !”

Facile, facile, très facile… La langue de Ludwik Zamenhof sera facile ou ne sera pas, elle sera plus facile que toute autre langue au monde ! Pour le moment, elle est riche de ses affixes : ils gonflent les radicaux au point qu’ils deviennent capables d’exprimer notre pensée dans pratiquement tous les domaines. Ainsi, à lui seul, le préfixe mal a résolu le problème des antonymes. Dorénavant, là où il faut apprendre deux mots (comme en français : large et étroit, triste et gai, grand et petit, etc.), la mémoire n’en aura plus qu’un à retenir. Dans la lingwe uniwersala, pour les contraires, Ludwik a généralisé l’emploi du préfixe mal, alors qu’en français celui-ci n’intervient que dans des cas rarissimes (malpropre, malheureux, maladroit, malchance, etc.). Quant au choix des radicaux, il a été fait avec une extrême rigueur. Par exemple, Ludwik n’a adopté la racine roz qu’après avoir constaté qu’elle appartenait à pas moins de huit langues (latin : rosa, français : rose, italien : rosa, espagnol : rosa, portugais : rose, allemand : rose, anglais : rose, russe : roza). Quand il ne trouve pas de racine commune à plusieurs langues, Ludwik privilégie la racine slave ou saxonne, de manière que les langues naturelles de ces deux origines soient également représentées. Enfin, fondée sur une grammaire tellement succincte qu’on la prendrait pour un abrégé, la langue nouvelle peut s’apprendre, se lire et s’écrire sans efforts particuliers. Ludwik est sûr de lui, de ce qu’il fait. N’a-t-il pas déjà traduit des textes bibliques et écrit des vers dans “sa” langue ? Ne discute-t-il pas avec des camarades dans sa lingwe uniwersala ?

Au lycée, en effet, Ludwik s’est fait quelques disciples dans sa classe. Ils ont tous parfaitement assimilé le “prototype”. Et le petit frère Félix, qui n’a que dix ans, est lui aussi un “adepte”.

Alexander Waldenberg, son meilleur ami, incite Ludwik à persévérer : “Tu es sur la bonne voie, Lutek ; tu la tiens, ta langue, je te dis…” Alexander n’a pas tort, mais “Lutek” est lucide et critique. Il n’est pas encore totalement satisfait, loin de là. Certes le système des affixes fonctionne à merveille. Le tout dernier que Ludwik a inventé est le suffixe ej, inspiré du grec et de l’allemand, pour indiquer le lieu d’une action ; à partir de la racine allemande lern (du verbe signifiant “apprendre”), il crée le radical lern et fabrique lern-ejo, c’est-à-dire “école”. La mémoire fait ainsi l’économie d’un mot devenu superflu. Un procédé grâce auquel une multitude de mots passent de vie à trépas.

Certes les mots du nouveau vocabulaire ont tous un sens tellement précis qu’ils ne prêtent jamais à équivoque. Certes les verbes se conjuguent tous de la même manière. Certes les exceptions grammaticales ont été impitoyablement abolies. Certes la “langue universelle” de 1878 est une surprenante réalisation et tout le monde dans l’entourage du jeune homme applaudit à la simplicité de ses principes.

Cependant, Ludwik pense qu’il doit faire mieux, qu’il peut faire mieux. Il veut que sa langue soit encore plus belle et plus facile. Elle a besoin, dit-il, de “quelque chose d’insaisissable”, il lui faut se débarrasser de “sa lourdeur et de sa rudesse”, se doter d’un “élément de liaison qui lui donnât une vie en même temps qu’un esprit défini et complet” [15]. En fait, ce qui manque à la lingwe uniwersala, c’est de la maturité, c’est un peu plus de réflexion et d’expérience. Car ce qui paraît au point en théorie ne l’est pas du tout dans la pratique, Ludwik en est tout à fait conscient…

Rosalia Zamenhof ne cache pas son admiration pour son fils aîné. Elle croit à son œuvre de linguiste comme elle dit ; elle apprécie surtout la grandeur du message dont Ludwik l’a assortie : une langue au service de l’union des peuples, de la fraternité humaine.

Elle prend prétexte de l’anniversaire de Ludwik, qui a dix-neuf ans depuis deux jours, pour organiser autour de lui, le 17 décembre 1878, la fête de la consécration. En présence de ses frères et sœurs et de quelques camarades, Waldenberg [16] parmi eux, on célèbre dans l’euphorie la naissance de la nouvelle langue. Une langue viable sous bien des rapports, et, telle qu’elle est, déjà destinée aux hommes de bonne volonté afin que la concorde règne dans le monde.

Sur la table, dans la chambre de Ludwik, des verres de cristal, ceux qu’on sort pour les grandes occasions, et un gâteau au pavot confectionné par les mains habiles de la maman, la pâtisserie préférée de son fils. Tout à côté, des notes, un lexique, une grammaire, quelques traductions en lingwe uniwersala, des œuvres originales aussi, que les convives consultent et commentent.

On débouche des bouteilles de vin rouge. La fièvre monte et enflamme la verve des copains. Ses bonnes manières ayant valu à Ludwik un surnom de déférence un peu moqueuse de leur part, aujourd’hui, en levant leurs verres, c’est au “baron” Ludwik qu’ils souhaitent santé, succès et prospérité. Le “baron”, d’ordinaire si pâle, a senti les couleurs du bonheur lui monter aux joues. Et c’est tout juste si le grand amateur de danse qu’il est n’entraîne pas sa mère dans un galop endiablé autour de la pièce. Un chœur de louanges s’adresse à l’auteur de la lingwe  ; on chante son intelligence, son esprit de suite, sa grandeur d’âme. Les lumières de la raison président à l’avenir exceptionnel de la mission que tous jurent de remplir jusqu’au bout. L’humanité est une, ils œuvreront sans relâche pour que la paix et l’amour règnent sur elle. Un verre à la main, les jeunes gens entonnent en chœur l’Hymne à la Fraternité composé par Ludwik :

Malamikete de las nacjes,
Kadó, kadó, jam temp’está !
La tot’homoze en familje
Konunigare so debá
 [17].

Malgré l’ambiance de chaude et sincère camaraderie, la solennité de la réunion a un on ne sait quoi de puéril et de dérisoire. Chacun sent confusément au fond de soi qu’il ne suffit pas de brandir un rameau d’olivier pour que les embûches sur les chemins de l’Histoire se volatilisent du jour au lendemain. Mais, pour cette jeunesse juive, mêlée de si près aux humiliations quotidiennes du régime tsariste, seul le souffle de l’idéalisme rend respirable l’air de Varsovie, secouée par des vagues déferlantes d’antisémitisme.

Le lendemain, Jozef Zamenhof est mis au courant de l’événement : “Mon cher oncle Jozef, la lingwe uniwersala est née ! C’est arrivé hier, en fêtant mon dix-neuvième anniversaire… Et moi aussi j’ai l’impression d’être né pour la première fois d’une manière consciente… Ce fut quelque chose de très beau [… Et quand mes camarades furent partis], maman m’a embrassé et m’a tenu ainsi, longtemps, sans rien dire… Nous regardions par la fenêtre de la cuisine la rue blanche qui se perdait dans le noir, mais, là-bas, tout au fond, tremblante entre les flocons de neige, on voyait une étoile”.

L’étoile de l’espérance ? Devant elle, en ce 17 décembre 1878, Ludwik Zamenhof était sur un petit nuage : il venait de vivre le jour le plus beau de sa vie, son rêve avait connu son premier succès.

Le jeune homme, le cycle secondaire bientôt terminé, est convaincu qu’un jour d’autres viendront. Sans précipitation. Ludwik est “trop jeune” pour oser affronter l’opinion publique. Avant de faire un pas décisif, il souhaite s’accorder un long délai de réflexion, cinq ou six années qu’il entend “employer à éprouver soigneusement sa langue et à la travailler complètement du point de vue pratique”.

C’est compter sans son père.

Markus Zamenhof n’a pas toujours suivi d’un bon œil les prouesses linguistiques de son fils. Il s’inquiète de le voir “perdre son temps” à bricoler des règles et des vocables dont personne ne fera jamais usage. Une passion ? Non, une lubie, une vraie folie. D’ailleurs certains de ses collègues n’ont-ils pas laissé entendre à Markus qu’“une telle idée fixe dans une jeune tête risque de conduire à la démence” ? Pour tout dire, c’est au moins un égarement, une ivresse d’adolescent, en tous cas un gaspillage d’énergie. Oh ! Markus reconnaît volontiers les mérites fonctionnels de la lingwe uniwersala, l’ingéniosité de sa construction, la persévérance avec laquelle l’entreprise a été menée. Il n’en est pas moins préoccupé par la tournure des événements. Et il ne s’en cache pas auprès de son aîné.

Vouloir l’harmonie entre les peuples, rêver de les unir par une langue commune, se jurer d’abolir la haine qui les consume et les sépare, tout cela est bien beau, mais une carrière ne s’édifie pas sur les sables mouvants d’un passe-temps de lycéen !

La magie du talent naissant ne pèse pas lourd devant l’intransigeance paternelle. Ludwik ne sera pas un crève-la-faim, un idéaliste marginal traînant toute sa vie derrière lui l’empreinte indélébile d’une erreur, d’un aveuglement de jeunesse. Le moment est venu de choisir entre des années au pays des chimères et une existence douillette dans la sécurité.

De toutes les professions Markus Zamenhof n’en connaît que trois à coup sûr lucratives. L’avocat, l’ingénieur et le médecin sont les privilégiés d’une société d’aléas. Pas d’avenir en dehors de ce trio de lendemains tranquilles ! Comme Ludwik ne paraît avoir de goût ni pour le droit ni pour la technique, il fera sa médecine et s’inscrira à l’université de Moscou.

C’est à peine si le jeune homme peut protester : “J’aime les langues, comme toi, père. Je ne pourrai jamais y renoncer, sache-le.” Après tout, avec tant de professeurs de langues dans son ascendance, Ludwik a de qui tenir ! Sourd aux arguments auxquels son fils s’accroche avec l’énergie du désespoir, le père ne se laisse pas fléchir : “Tu seras médecin, que cela te plaise ou non. C’est ma décision, n’en parlons plus.” Et, bien entendu, ce sera “pour le bien” de Ludwik Lejzer, qui, un jour, qu’il en soit sûr, en sera reconnaissant à son père. Que de mal certains parents ne font-ils pas à leurs enfants… pour leur bien !

Six mois plus tard, Ludwik Zamenhof quitte le lycée de Varsovie. L’enthousiasme de ses camarades et disciples n’a pas résisté longtemps à l’ironie et au scepticisme des familles : “Les futurs apôtres essayèrent bien de faire connaître la langue nouvelle, mais, en butte aux moqueries des grandes personnes, ils s’empressèrent de la renier” [18].

En juin 1879, Ludwik se retrouve tout seul, n’ayant à prévoir que “sarcasmes et persécutions”. Tout seul face au sévère professeur Zamenhof, plus fermé, plus intraitable que jamais, sans alliés, sans soutien, et la confiance en soi diminuée. Son combat sombrera-t-il dans ce naufrage qu’est l’abandon des proches ? Le jeune Zamenhof ne peut éluder la question.

Ludwik a franchi le cap des études secondaires avec les félicitations de ses maîtres. Ceux-ci sont unanimes : Ludwik Lejzer Zamenhof a été un excellent élève, le certificat du 15 juin 1879 en témoigne. Il n’est pas une matière dans laquelle il n’ait obtenu de très beaux résultats. Il s’est tout particulièrement distingué en grec (qui lui a rapporté une médaille d’argent), en allemand, en russe et en français ; il n’a nullement démérité en latin, physique, mathématiques, logique, histoire et géographie, bien au contraire. Oui, Ludwik a travaillé dur pour décrocher son passage à l’université et son père exprime tout haut sa satisfaction : il est fier de son fils. Sera-t-il dorénavant plus indulgent, plus tolérant à son égard ? Reconnaîtra-t-il que Ludwik Lejzer le linguiste poursuit des buts d’une indéniable valeur pour l’humanité ? Cédera-t-il enfin à un mouvement d’attendrissement ?

Ludwik devra vite déchanter. Markus s’oppose toujours avec fermeté à ce que son fils se laisse distraire à Moscou par ses “utopies”. Pas question de compromettre une brillante destinée médicale – à laquelle, par bonheur, tout Juif peut prétendre sans que les autorités russes s’y opposent – en courant deux lièvres à la fois. Pas question de mettre en péril ses études au cas où un espion de la police ou de la censure tsaristes, sait-on jamais, viendrait à mettre la main sur des papiers dont le contenu ressemble fort – “tu dois l’admettre, mon fils” – au code secret de quelque conspirateur juif. Une éventualité que Ludwik n’a pas envisagée, n’est-ce pas ? Eh bien, il en est qui ont fini en Sibérie pour moins que ça !

Beaucoup disent de Markus Zamenhof qu’il est insensible à toute émotion, caparaçonné contre tout élan du cœur. Ludwik n’a jamais voulu prêter l’oreille à ces médisances. Il aime son père et le respecte. Comment se permettrait-il de le juger ! Aujourd’hui, pourtant, il le regarde avec d’autres yeux. Peut-être l’homme que Ludwik est devenu commence-t-il à voir son père sous son vrai jour.

Sur un ordre impératif, Ludwik doit laisser au domicile familial un paquet bien ficelé : notes, brouillons, dictionnaires, grammaires, traductions, écrits personnels, tout le fruit d’un immense effort intellectuel est rangé au fond de la bibliothèque. L’étudiant retrouvera son trésor à son retour de Russie. Interdiction sera faite à ses jeunes frères et sœurs d’y mettre le nez, que Ludwik ne s’en inquiète pas !

“Personne n’y touchera, j’y veillerai moi-même, c’est promis”, a affirmé le père.

La mort dans l’âme, Ludwik abandonne à Varsovie sa lingwe uniwersala. Alors que rien d’autre dans la vie ne l’intéresse vraiment…

***

Ces deux chapitres de “L’homme qui a défié Babel“, qui en comprend 18, vous sont offerts par l’auteur et par L’Harmattan
http://www.editions-harmattan.fr/index.asp

Pour plus de détails sur cet ouvrage :
http://www.esperanto-sat.info/article1010.html
http://www.esperanto-sat.info/article235.html
TABLE DES MATIÈRES

Remerciements 7
Avant-propos 11
CHAPITRE I Babel sur la place du marché 13
CHAPITRE II Le rêve et l’espérance 23
CHAPITRE III L’étudiant 41
CHAPITRE IV Des mots sans frontières 59
CHAPITRE V Doktoro Esperanto 65
CHAPITRE VI Des lauriers et des larmes 79
CHAPITRE VII L’Étoile Verte 101
CHAPITRE VIII Le Credo 113
L’hymne espérantiste 130
CHAPITRE IX Boulogne-sur-Mer 131
Fundamenta Gramatiko 153
CHAPITRE X L’idée interne 161
CHAPITRE XI Christophe Colomb à Cambridge 181
CHAPITRE XII Traîtres ou… “idiots” ? 195
CHAPITRE XIII L’âge adulte 211
CHAPITRE XIV Le long chemin 227
CHAPITRE XV Les adieux 255
CHAPITRE XV Fin de mission 267
CHAPITRE XVII Homme et rassembleur 285
CHAPITRE XVIII Naissance d’une culture 289
Annexes 299
Bibliographie 301
Évolution du mouvement espérantiste 305
Quelques opinions sur l’œuvre de Zamenhof 321
Quelques adresses 329


[1] . Voir note en fin de chapitre, p. 23.

[2] . En hébreu Babylone (en sémitique Bab-lli, « la porte du dieu »).

[3] . Lettre à l’avocat Alfred Michaux XE "Michaux, Alfred" , 21 février 1905.

[4] . Lettre à A. Michaux XE "Michaux, Alfred" , 21 février 1905.

[5] . Né en 1863, Nikolaï Borovko fut l’un des premiers pionniers de l’espéranto en Russie. Exilé pour raisons politiques, il découvrit la langue en Sibérie. A sa libération, il s’installa à Odessa, où il travailla comme journaliste et enseignant. Il se maria en 1895 avec Antonina Justinovna Tchaïkovskaïa, espérantiste depuis 1890. Antonina amena entre autres à l’espéranto le grand écrivain russe Vladimir Korolenko, qui avait lui aussi connu la déportation en Sibérie de 1879 à 1884.

[6] . Dans Le Territoire de l’homme (Albin Michel), Elias Canetti XE "Canetti, Elias" , disparu en 1994, était assurément un citoyen de l’Europe comme Ludwik Lejzer Zamenhof l’était du monde. Et, par certains aspects de sa vie et de sa pensée, le prix Nobel de littérature 1981 n’est pas sans rappeler son coreligionnaire polonais.

Par la naissance d’abord. En 1905, Roustchouk, la ville natale de Canetti, à la frontière de l’Orient et de l’Occident, était une Bialystok bulgare : “Des gens d’origines diverses vivaient là et l’on pouvait entendre parler sept ou huit langues différentes dans la journée”, écrit Canetti dans le premier tome de son autobiographie, Histoire d’une jeunesse – La langue sauvée (Albin Michel). Paysans bulgares, Turcs, Grecs, Albanais, Arméniens, Roumains, Russes, Tziganes, séfarades espagnols, autant de communautés qui s’ignoraient ou se méprisaient, tel était le monde que le petit Elias connut dans son enfance et qui devait servir de point de départ à de futures réflexions.

Chez les Canetti comme chez les Zamenhof, on s’intéressait aux langues et on en pratiquait. Les parents d’Elias parlant l’allemand entre eux, c’est dans cette langue – sa deuxième langue maternelle –, pour laquelle il a nourri la même passion que Ludwik Zamenhof pour le russe, que le futur prix Nobel écrira toute son œuvre. Mais était-il possible de parler dix-sept langues, c’est-à-dire autant que son grand-père prétendait maîtriser alors que ses connaissances linguistiques étaient “terriblement lacunaires” ? Quand le petit Elias posa la question à sa mère, celle-ci répondit : “Non ! Dans ce cas, on n’en parle aucune comme il faut !” Ce fut la première leçon qu’Elias Canetti reçut sur la vanité du multilinguisme !

[7] . Elle porte le nom de Zamenhof depuis 1919.

[8] . En raison de l’élargissement de la chaussée, la maison natale de Zamenhof a été démolie en 1958 en dépit des protestations des espérantistes polonais. Une plaque a été apposée en 1959, cent ans après la naissance du père de l’espéranto, sur un immeuble proche du lieu où elle se trouvait.

[9] . Citations extraites de la lettre de Zamenhof à Borovko.

[10] . D’après la lettre de Zamenhof à Borovko XE "Borovko, Nikolaï Afrikanovitch" .

[11] . Il est à remarquer que préfixes et suffixes sont présents dans les langues nationales, mais leur emploi, comme l’a remarqué Zamenhof, n’y est ni régulier ni complet. Ainsi, à titre d’exemples, en français, le suffixe ier n’a pas le même sens dans dentier (objet, contenant) et épicier (métier) ou dans encrier et cordonnier ; les substantifs en eur peuvent désigner des personnes exercant une profession (facteur, livreur, inventeur, etc.), mais aussi une machine, un appareil (compteur, stimulateur, etc.), et le suffixe ien, ienne peut se joindre à des adjectifs ou des noms désignant soit la profession (politicien), l’école (freudienne) et la nationalité (indien), soit encore une formation libre notamment avec des noms propres (lacanien, hitchcockien).

[12] . Citations extraites de la lettre de Zamenhof à Borovko XE "Borovko, Nikolaï Afrikanovitch" .

[13] . Le jeune Zamenhof a démontré qu’il était doté d’une grande sagacité. On en veut pour preuve que l’absence d’un article défini peut donner lieu parfois à des malentendus diplomatiques. Ainsi, en 1967, elle a été à l’origine d’un conflit entre les deux versions officielles, en anglais et en français, adoptées simultanément, de la résolution 242 du Conseil de sécurité de l’ONU. Dans la première, l’expression anglaise « territories occupied in the course of the recent conflict » (sans article défini) pouvait laisser croire que les Israéliens étaient invités à évacuer des territoires occupés (donc une partie indéterminée), alors que, dans la seconde, la présence de l’article défini (les territoires occupés) indiquait bien qu’ils devaient abandonner la totalité des territoires. « L’ambiguïté du texte anglais ne tient pas devant la clarté du texte français, ce qui est d’ailleurs assez fréquent aux Nations Unies », a fait remarquer Pierre Révol XE "Révol, Pierre" , ministre plénipotentiaire de France, dans le journal Le Figaro (11 février 1992).

[14] . « L’homme est un loup pour l’homme » (pensée de Plaute XE "Plaute" , reprise par Bacon et Hobbes).

[15] . Citations extraites de la lettre de Zamenhof à Borovko.

[16] . Le nom d’Alexander Waldenberg ne reviendra pas souvent dans cette biographie de Zamenhof ; il occupe pourtant une place privilégiée dans l’histoire de l’espéranto. Hormis Zamenhof, Waldenberg a été, en effet, le tout premier espérantiste du monde. Du fait qu’il apprit la Lingwe Uniwersala avant d’apprendre l’espéranto, on devrait même dire qu’il fut le premier… pré-espérantiste.

[17] . « Que l’inimitié des nations Tombe, tombe, il est grand temps ! L’humanité tout entière en une seule famille Doit s’unir. »

[18] . Lettre de Zamenhof à Borovko.


La homo kiu defiis Babelon



René CENTASSI
Henri MASSON

La homo, kiu defiis Babelon

Ludoviko Lazaro Zamenhof

Antaŭparolo de
Louis Christophe Zaleski-Zamenhof

El la franca tradukita de
Georges Lagrange kaj Philippe Combot

L’Harmattan L’Harmattan Inc.
5-7 rue de l’École Polytechnique 55, rue St-Jacques
75005 Parizo Montrealo (Qc) – Kanado H2Y 1K9

© L’Harmattan, 2001
ISBN : 2-7384-

Tiu libro estas dediĉita
al la Homo.

Dankesprimo

La aŭtoroj volas danki ĉiujn personojn, konatajn kaj nekonatajn, kiuj iel kuraĝigis ilin kaj subtenis ilian projekton, unuavice s ron Georges Charpak, Nobel-premiiton pri fiziko, kiu bonvolis rekoni ĝian gravecon, s ron Daniel Tarschys, Ĝeneralan Sekretarion de la Eŭropa Konsilantaro, kiu, okaze de la apero de tiu ĉi libro, esprimis al ili sian “grandan admiron” por D ro Zamenhof, kaj s ron Louis Christophe Zaleski-Zamenhof, nepon de la patro de Esperanto, kiu riĉigis ilian verkon per sia atestado kaj siaj trafaj rimarkoj.
Iliaj dankoj iras ankaŭ al s-ino Mireille Grosjean, eksprezidanto de Kultura Centro Esperantista en La Chaux-de-Fonds (Svisio), same kiel al s roj Jean Amouroux, Gilbert Grellet, de Agence France-Presse, Germain Pirlot, Claude Piron kaj Jean-Louis Texier, antaŭa prezidanto de Unuiĝo Franca por Esperanto.

Sekve de la forpaso de René Centassi, komence de 1998, mi denove esprimas la dankojn, kiujn ni faris en la unua eldono. René Centassi diligente finpretigis tiun ĉi verkon, kaj la multaj kuraĝigoj al ni esprimitaj post la unua publikigo montras, ke tiu ĉi biografio plenumas realan atendon en epoko, kiam demandoj leviĝas pri la problemo de komuna lingvo. Estu dankitaj ankaŭ ĉiuj, kies rimarkoj ebligis la aktualigon kaj plibonigon de tiu ĉi libro, aparte s-ino Birthe Lapenna (Fondaĵo Ivo Lapenna, Kopenhago), s-ino Yvonne Lassagne pro la revizio de la nova eldono, profesoro Detlev Blanke (Berlino) kaj s ro Kurisu Kei (Tokio). Nepre aldonindaj estas la nomoj de la tradukintoj : Georges Lagrange kaj pli speciale Philippe Combot kiu reviziis kaj homogenigis la tuton. La memoro pri René Centassi plu vivas en tiuj paĝoj kaj en ĉiuj, kiuj, ekkoninte la verkon de D ro Zamenhof, ĝin faras plu vivanta.

H.M.


La historio kaj la ideologio de Esperanto ŝajnas al mi interesaj fenomenoj : ili estas ĝia nekonata flanko. La homoj daŭre perceptas Esperanton kiel la proponon de ilo. lli scias nenion pri la idea impeto, kiu ĝin vivigas. Tamen, ĝuste la biografio de Zamenhof ravis min. Necesus pli bone diskonigi tiun aspekton !... La historia kaj ideologia flanko de Esperanto restas funde nekonata.
Umberto Eco
Okaze de interparolo kun la revuo Esperanto, en Parizo, 1993

Antaŭparolo

Iun tagon vizitis min René Centassi, dezirante prezenti al mi la manuskripton, kiun li estis verkinta, kunlabore kun Henri Masson, pri la biografio de mia avo. Mi promesis ĝin tralegi por aldoni kelkajn eventualajn komentojn.
Sed anstataŭ tio, kion mi unue rigardis kiel nur ĝentilecan geston, fakte okazis, ke mi travivis esceptan eventon, kiun mi neniel antaŭvidis. Kompreneble la teksto, amplekse dokumentita, raportis pri faktoj, kiujn mi kredeble konis, ĉar multfoje aŭditaj. Tamen, tralegante ĝin, mi miris troviĝante ne antaŭ kolekto da familiaj anekdotoj, eĉ nek antaŭ nur historia rakonto, sed antaŭ agadromano, tiu de viziulo-idealisto, la romano de vivo, ne vivo romane rakontita. Nur je la unuaj heloj de l’ ektagiĝo mi povis ĉesigi la tutnoktan legadon de la historio de pasia homo, pasie verkita de du aŭtoroj funde engaĝitaj en sia verko, sed sen iu propaganda intenco.
Nu, fakte, kion signifas tiu defio al Babelo ?
Ni rememoru...
Dum la vorto Babelo sonas hodiaŭ kiel sinonimo de malbeno, ĉu la Babelturo ne prezentiĝas, fakte, kiel vasta kaj ambicia entrepreno por la tuta homaro ? Entrepreno, kiu ne povis atingi sian celon, manke de komuna lingvo komprenebla de ĉiuj konstruantoj.
La merito de Zamenhof, patro de Esperanto, estis do ke, defiante la lingvomalordon, li efektivigis tiun utopion. Lia celo estis krei la necesajn kondiĉojn, por ke granda homa familio fine paciĝinta anstataŭu la nunan mondon de senpunaj militantoj — diversdevena, diverskultura familio, sine de kiu, malgraŭ ĉies diferencoj, ĉiu komprenus kaj respektus la alian, dum la individua originaleco helpus al la riĉiĝado de la tuta homaro.
Ĉar la baza penso de Zamenhof estis, ke depost Babelo, la neinterkompreniĝo ĉiam estis la fonto de ĉiuj malamoj, de ĉiuj malamikecoj, same inter la individuoj, kiel inter la gentoj.
Lingvo komprenata de absolute ĉiuj estus ebliginta, ekde la biblia tempo, konstrui la Turon, kiu kondukus nin al la ĉielo. Bedaŭrinde tio ne realiĝis je la epoko de Zamenhof, sed en la nia, aliaj turoj povus esti starigataj, aliaj ambiciaj mondskalaj projektoj povus esti realigataj, se nur ĝenerala interkonsento estus atingebla. La Internacia Lingvo, inventita de mia avo, tiam utilus kiel ilo de konkordo kaj kunproksimiĝo.
Louis Christophe Zaleski-Zamenhof
Sceaux, Julio 1995

P.S. Mi tutkore aplaŭdas la iniciaton traduki en Esperanton la belan, valoran verkon de Centassi kaj de Masson. La Internacia Lingvo ja plej nature taŭgas por defii la Babelan malsukceson [1].
LCZZ, Novembro 1996


ĈAPITRO I
Babelo sur la bazarplaco

Ke ekzistas multege da lingvoj, tio estas ne nur fakto, sed la plej maltrankviliga afero en la mondo.

Elias Canetti [2]

Kun la frunto apogita sur la maldekstra manplato, Lazaro estas klinita super sia kajero. Li seriozege penas. En apuda ĉambro, liaj tri fratinetoj krie ludas, sed la knabeto tute ne atentas pri ilia bruaĉo. Per klopodema kaligrafio, li desegnas sur la blanka papero la unuajn vortojn de la naskata verko : “Kvinakta Tragedio, de Lazaro Zamenhof.” Li duonlaŭte relegas, memkontenta.

La titolo ? Ne urĝas. Lazaro jam imagis plurajn. Li elektos poste, kiam la intrigo estos klare konstruita en lia kapo, kiam la verko estos jam akirinta sian formon. Nun, la ĉefaĵo estas la temo, tiu Babelturo, kiun la infano decidis konstruigi sur la bazarplaco de Bjalistoko fare de la loĝantaro de la urbo.

La babela mito : Lazaro atendis nek sian dekan jaron, nek la malkovron en si mem de dramverkista frua alvokiĝo por esti de ĝi fascinata. Li jam de longe pensas pri ĝi. De kiam la legado de la Biblio malkaŝis al li, ke la lingvokonfuzon volis Javeo por puni la homojn pro ties orgojlo. Kun granda emocio li eksciis, ke en la komenco ĉiuj parolis la saman lingvon kaj uzis la samajn vortojn. Kaj ke, post kiam ili ekloĝis en larĝa valo, la homoj diris unu al la alia : “Venu, ni konstruu al ni urbon kaj turon, kies supro atingos la ĉielon, kaj ni akiru al ni gloron antaŭ ol ni disiĝos sur la supraĵo de la tuta tero. Kaj la Eternulo malleviĝis por vidi la urbon kaj la turon, kiujn konstruis la homidoj. Kaj la Eternulo diris : Jen, estas unu popolo kaj unu saman lingvon ili ĉiuj havas ; kaj jen, kion ili komencis fari, kaj ili ne estos malhelpataj en ĉio, kion ili decidis fari. Ni alleviĝu do, kaj Ni konfuzu tie ilian lingvon por ke unu ne komprenu la parolon de la alia. Kaj la Eternulo disigis ilin de tie sur la supraĵon de la tero kaj ili ĉesis konstrui la urbon. Tial oni donis al ĝi la nomon Babel [3], ĉar tie la Eternulo konfuzis la lingvon de la tuta tero, kaj de tie li disigis ilin sur la supraĵo de la tuta tero.”

Malgraŭ sia tre juna aĝo, Lazaro estis forte impresita de la Genezo, kiun li legis kun sia fratino Sarah, unu jaron pli juna ol li. La versikloj pri la Babelturo senĉese obsedadis lin. Ĉar por li Babelo kaj ĝia neniam finkonstruita zigurato ne troviĝas je la mondofino. Babelo estas ĉi tie, apud li, en lia vivo mem, en la urbo, kie li naskiĝis.

La nord-orienta parto de Pollando estas sub rusa regado de jam duonjarcento. Fondita de bojaro en la 15a jarcento, la vilaĝo Bjalistoko (pollingve Bialystok) iom post iom altiris multajn nobelajn rusajn familiojn, poste magnatojn de la teksa industrio. Ĝi travivis tiel brilan periodon, ke la caro Aleksandro la Unua tie konstruigis somerrestadejon. Bedaŭrinde, pliampleksigante sian industrion, tiu gastigema loko transformiĝis en aktivan sed malbelegan urbeton, kun kotaj kaj fetoraj stratoj, kaj ĝia loĝantaro, submetata al neelteneblaj vivkondiĉoj, sinkis en malĝojon.

Meze de la 19a jarcento, la urbo Bjalistoko, antaŭ nelonge nomata “Versajlo de Podlaĥio”, nun havas la malpli gloran alnomon “Manĉestro de la Nordo.” Kvankam ili elportas la samajn suferojn, la saman mizeron, la tridek mil loĝantoj vivas en malamikema, timoplena kaj malfidema etoso : Bjalistoko estas batalkampo por religiaj, gentaj kaj lingvaj konfliktoj.

La Poloj estas malplej multaj, maksimume 3000, ĉiuj romkatolikaj. La Rusoj kaj Belorusoj, ortodoksuloj, estas 4000, kaj la Germanoj, protestantoj, 6000. La Judoj estas plej multnombraj, cirkaŭ 18000. En Bjalistoko, kvin lingvoj estas parolataj : la rusa, oficiala lingvo, la belorusa, la pola, la germana kaj la jida, kaj eĉ sesa, la hebrea en la sinagogo. Ĉiu gento sin esprimas en sia gepatra lingvo kaj nepre rifuzas uzi tiun de la aliaj. Ĉia komuniko estas fakte neebla, ĉar ĉiu genta aŭ kultura grupo enfermiĝas en siaj kutimoj kaj sia fiero. La rilatoj estas malfacilaj, streĉaj.

La homoj unu la alian malamegas, persekutas, interŝanĝas malbenojn, insultojn, ŝtonojn. Sur la stratoj, en la butikoj, kvereloj eksplodas pro la plej eta preteksto. Ĉiutage, ĉie estas koncerto de insultoj, de ofendoj, pafadoj de krudaj esprimoj, senbridigo de disputoj. Kaj kiel komuna lingvo, la batoj.

Kvankam plej multaj, la Judoj estas la celo de ĉies malestimo. Ĉu oni estas Ruso, Polo aŭ Germano, oni ĉiam interkonsentas, se temas pri la Judo. Ĉi tiu spertas nur subpremojn, humiligojn kaj ofendajn vortojn. Ne maloftas, ke gojo kraĉas, se pasas Judo, ke militisto rikanante puŝpelas judan maljunulon, por vidi lin falegi sur la pavimon.

En tiu etoso de reciproka malamikeco venas en la mondon Lazaro Zamenhof, en izraelida hejmo, la 15an de Decembro 1859.

Juna Sagitario el la tria triono. Li portas en si, diros la astrologoj, dignon, lojalecon, logikemon, idealismon, sindonemon, deziron je reformoj, decidemon, noblan kaj entuziasman naturon, kapablon gvidi la homojn, novajn ideojn, viglan inteligenton, klaran vidon pri la estonteco…

Ĉiujn tiujn kvalitojn oni ja rekonos en Lazaro dum lia tuta vivo. Ekzempla modesteco ilin akompanos. Tia estos la fidela portreto de Zamenhof en lia maturaĝo, kiam li estos finrealiginta sian noblan kaj aŭdacan projekton, naskiĝintan en la koro de knabeto.

Probable unu el la plej mirindaj aventuroj en la historio de la homaro.

Filo kaj nepo de lingvoinstruistoj, Lazaro ŝajnis antaŭdestinita por suriri la familian vojon de la parolkomuniko. “La homa lingvo”, li skribis al franca amiko dekdu jarojn antaŭ sia morto, “estis por mi ĉiam la plej kara objekto el la mondo [4].”

La patro estas dudek du jarojn aĝa instruisto. Saĝa, severa, disciplinema, Markus Zamenhof firme staras sur la tero kaj havas por la laboro veran kulton. Li ŝatus, ke oni estimu lin pro sia raciismo. Sed verdire lia kredo je la supereco de la racio estas iom nebula. Ĝi montriĝas precipe per la senescepta forĵeto de la judokultaj praktikadoj kaj tial iun tagon Lazaro diros pri sia patro, ke li estis “ateisto.” Liaj konvinkiĝoj igas lin proklami, ke Judoj kaj ne-Judoj devus kunfandiĝi en unu solan komunumon. Li senhezite priparolas tiun temon kun siaj samreligianoj. Oni lin aŭskultas, skeptike balancante la kapon, kaj oni forturnas sin sen respondo. Kelkaj tamen provas rebati : “Nu, Markus ! Vi ja scias, ke tio ne eblas. Kiam oni estas Judo, oni estas sola, kaj tia poreterne…”

Profunde influita de la rusa kulturo, Markus Zamenhof transdonos sian pasion al sia multnombra idaro : tri filinoj, Sarah, Fania kaj Aŭgusta, poste dua filo, Felikso, en 1868, kaj kvar pliaj infanoj en la postaj jaroj, Henriko, Leono, Aleksandro kaj Ida. Inter ĉiuj lingvoj, Lazaro ĉiam favoros tiun de sia edukado, kaj fakte en la rusa li verkas tiun naivan babelan tragedion, kie respeguliĝas la animo de atentema, sentema, klarvida infano, kiu jam tre juna korpreme malkovras la spektaklon de la homa socio.

Lia patrino, Liba Rozalia, kies fraŭlina nomo estis Sofer, estas nur deknaŭjara je la naskiĝo de sia unua filo. Tiel same tenera kaj modesta, kiel seka kaj aŭtoritata estas ŝia edzo, Rozalia klopodos por eduki siajn infanojn kun mildeco kaj komprenemo. Post severa puno fare de la patro, ŝi admonos la kulpulon siamaniere, nome, karesante lian kapeton, kun, en la okuloj, emocilarmoj. “Ŝia puna kiso estis certe pli efika ol la patra mano”, iam poste diros unu el ŝiaj filoj.

Male de sia edzo, Rozalia Zamenhof estas profunde religiema. Ŝia kredo savas ŝin de ioma soleco, same kiel la kunesto de tiu eta Lazaro, al kiu ŝi instruas la amon al la homfratoj : “Ni ĉiuj estas infanoj de sama Dio”, ŝi ofte ripetas. Ŝi rigardas lin kreski, mirante la kapablojn, je kiuj, ŝiaopinie, li estas dotita. La filinetoj, kiujn ŝi baldaŭ naskos, neniam forturnos ŝian atenton pri sia plejaĝa. La afableco, la denaskiĝa obeemo de la knabeto mirigas ŝin ; ŝi eĉ foje trovas ilin troaj. Lazaro, siaflanke, amegas sian patrinon. Li ne scius diri, kio ŝia plej plaĉas al li : ŝiaj grandaj nigraj okuloj, la vigleco de ŝia rigardo, aŭ ŝia densa hararo, en kiun li ĝue enigas la fingrojn, ŝia varma kaj klara voĉo aŭ la amaj, kuraĝigaj paroloj, kiujn ŝi scias eldiri en la streĉaj momentoj.

Tro malpacience sciavida por resti pasiva, Lazaro frue lernas legi kaj skribi kaj tute nature interesiĝas pri la lingvoj kaj ties diverseco. En lia kazo, scipovi kvar lingvojn en la aĝo de dek jaroj — la rusan kaj la polan hejme kaj lerneje, la jidan en sia kvartalo kaj la hebrean por la diservoj — estas neniel eksterordinare. Poste lia patro instruos al li la germanan kaj la francan. Lazaro senpene regos la lingvon de Goeto. Inverse, la parola praktikado de tiu de Moliero ĉiam estos por li ia ĝeno : “La lingvon francan mi legas libere sed parolas ĝin tre malmulte kaj malbone ; krom tio mi en diversaj tempoj lernis iom ankoraŭ ĉirkaŭ 8 aliajn lingvojn, kiujn mi konas tamen nur tre malmulte kaj nur teorie [5].” Inter ili la latinan, la helenan, la anglan kaj la litovan.

Fruaĝa poligloto, Lazaro certe posedas talenton por lingvolernado. Li tamen ne havas, laŭvorte, alvokiĝon de lingvisto. Al sia patrino li konfidencas : ja la lingvoj allogas lin sed ĉefe ĉar li suspektas, ke ilia multnombreco estas grava kaŭzo de malakordo. Eble eĉ la sola kaŭzo, opinias Lazaro, kiu kompreneble scias ankoraŭ tre malmulte pri sociaj evoluoj, pri ŝtataj ekonomioj, pri rasaj antaŭjuĝoj, pri religiaj rivalecoj…

La lingvajn barojn, la ĵaluzecon de ili kaŭzatan, la neeblan egalecon de la idiomoj malkovras la vigla menso de la knabeto sur la bazarplaco de Bjalistoko.

Lazaro tien iras kiel eble plej ofte. Li ŝatas ĝian vivplenon. La bruojn, la kolorojn, la odorojn. La kriaĉoj de la komercistoj, la ĉarlatanaĵoj de la bazaruloj, la insultoj ĉie blekataj, ĉio estas por li interesa kaj konsiderinda, eĉ se li kelkfoje kaptas nur unuopajn vortojn aŭ nekompreneblajn intonaciojn. Tie la vendostabloj similas unu la alian laŭ siaj formoj, laŭ la nutraĵoj kaj varoj, kiuj tie amasiĝas. Sed malantaŭ la benkoj staras homoj, kiuj tre malsimilas unu de la aliaj. Ili estas fieraj, arogantaj, enŝlositaj en la propra identeco. Lazaro observas ilian agmanieron kaj provas enpenetri ties sekreton. La pola vilaĝano prilaŭdas la kvaliton de siaj fromaĝoj en lingvo, kiun lia najbaro, la juda merceristo, provas plenvoĉe superlaŭti en la jida. De la fruktoj kaj legomoj, kiujn li proponas, la belorusa kamparano volas scii nur la nomojn, kiujn li lernis sur sia tero, en sia infanaĝo. Kial ekzistus aliaj nomoj ? En ĉiu pasejo la imperiaj soldatoj raŭkiĝas marĉandante en la rusa. Plej multaj el la komercistoj signas, ke ili ne komprenas. Aŭ eble ili ŝajnigas ne kompreni. Kaj kiam eksplodas diskuto, kiam ĉiu enmiksiĝas, estas ĝenerala miksbruaĉo, en kiu la plej aĉaj ofendoj kaj krudaĵoj ĉiulingve ŝprucas. Nur la almozuloj silentas. Ili etendas la manon. Gesta lingvo de la mizero, antaŭ kiu ĉiuj lingvaj baroj fine cedas. Kiom da aferoj Lazaro lernadas sur la bazarplaco !…
Kiom da fojoj liaj gepatroj ripetis al li, ke ĉiuj homoj estas fratoj !… Nu rigardante ĉirkaŭ si Lazaro konstatis, ke tio ne estas vera :

“Sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas”, li skribis en 1896 al rusa korespondanto, Nikolaj Afrikanoviĉ Borovko [6]. “Ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj, ktp. Tio ĉi ĉiam forte turmentis mian infanan animon, kvankam multaj eble ridetos pri tiu ĉi "doloro pro la mondo" ĉe la infano. Ĉar al mi tiam ŝajnis, ke la "grandaĝaj" posedas ian ĉiopovan forton, mi ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandaĝa, mi nepre forigos tiun ĉi malbonon.”

La malbonon de dividiĝo kaj de malamo. Tiun homan dividiĝon neniu povas tiel akre suferi kiel infano de la juda kvartalo : “La necesecon de lingvo sennacia, neŭtrale homa, neniu povas senti tiel forte, kiel hebreo, kiu estas devigata preĝi al Dio en jam longe mortinta lingvo, ricevas sian edukon kaj instruadon en lingvo de popolo, kiu lin forpuŝas, havas samsuferantojn en la tuta mondo kaj ne povas kun ili kompreniĝadi…” oni legas en letero de Lazaro Zamenhof al la advokato Alfred Michaux en Februaro 1905. Lia judeco estas “la ĉefa kaŭzo, kial [li] de la plej frua infaneco fordonis [sin] tutan al unu ĉefa ideo kaj revo — al la revo pri unuiĝo de la homaro.” Tiam la knabeto komencas revi pri “tia feliĉa tempo, kiam malaperos ĉiuj naciaj malamoj, kiam ekzistos lingvo kaj lando apartenantaj plenrajte al ĉiuj siaj uzantoj kaj loĝantoj, kiam la homoj ekkomprenos kaj ekamos unuj la aliajn.”

Idealismo ekmateniĝas en tiu infana sentemo. Senrespondaj demandoj ŝprucas en liaj pensoj. Unuigi la homaron. Jes, certe, sed kiel ?… Tiel ke ĉiuj homoj amu unu la alian ? Sendube, sed per kiu rimedo ?… Ekprenante pilgrimbastonon, eble, kaj predikante la bonan parolon ĉirkaŭ si ? Sed kie trovi kun certeco tiun verecoparolon, dum la lecionoj de la ĉiutaga vivo ŝajnas tiel malcertaj, tiel malklaraj ? Plie estas tiu demando, ĵus aperinta en lia menso, demando, kiun la kara onklo Jozefo malgaje al si mem starigis : ĉu la religioj ne dividas la homojn same kiel la lingvoj ? Kiel longa kaj malfacila estas la tempo, dum kiu la knabo pasas de malpacienca senkulpeco al matura pripensemo !

El la patra edukado Lazaro heredas ordemon kaj laboremon. De sia patrino li lernas, ke homa vivo ne povas konstruiĝi for de amo kaj sen profunda kompato al la malfeliĉoj de la aliuloj. La familia hejmo plektas en li teneran kaj vibrantan fibron, ĝi faros la bonvoleman knabon noblanima bonkorulo.

Intertempe, la plejaĝa filo de la Zamenhofa familio faras, kion faras multaj samaĝaj infanoj : li ĵongle ludas per la vortoj, per la lingvoj, inversante silabojn, komunikante kun siaj kamaradoj per sekretaj kodoj.

Nekonscie, Lazaro preparas sian estontecon, estante elstara en tiaj ludekzercoj. Li tute ne suspektas, ke simpla lernejana ludo forĝas en li la bazojn de cerba gimnastiko, per kiu lia logikema menso baldaŭ firme plukonstruos. Dum unu aŭ du jaroj, la juna Lazaro fordonas sin al tiu bagatela manio, sen iu ajn kaŝpenso. Liaj studoj ne suferas pro tio. Markus Zamenhof, cetere, ion tian ne tolerus. Lazaro estas — kaj daŭre estos — la unua en sia klaso. Modli la vortojn kiel oni deziras, ilin knedi, dispremi, dishaki, pisti, ĉio tio estas ja pasiiga. Tio estas por tiel diri la “vaganta lernejo” de brila lernanto, nenio plia.

Tamen lernejo. Morgaŭ ĝi helpos lin por disvolvi ideon, kiu jam trotas en lia kapo : ĉu lingvo planita ne kunhelpus al la proksimiĝo de la popoloj, al kio iu ajn nacia lingvo, ĉefe se altrudite kiel la rusa en Bjalistoko, neniam povos pretendi ?

Ŝprucinte el la malordo de lia naskiĝurbo, la ideo jam naskiĝas, obsedanta, preta turniĝi en agadon. La revado eskortas ĝin. Baldaŭ, en Varsovio, la adoleskanto Lazaro Zamenhof senbridigos nebremseblan destinon [7].


ĈAPITRO II
La revo kaj la espero

Ĉio granda, kio estis farita en la mondo,
estis farita pro tro grandaj esperoj.

Jules Verne

La Zamenhofa familio transloĝiĝis al Varsovio. Falis la silento sur la etan lignodomon verdan, je numero 6 de la malgaja strato Zielona [8] — pollingve : Verda strato —, kies tri malampleksaj ĉambroj tiel longe laŭte bruis pro la ridoj kaj ploroj de la ses infanoj tie naskiĝintaj.

Neniu vere bedaŭros nek la naskiĝurbon, nek la familian hejmon. Ankaŭ ne la apudan riveron, Biala, al kiu ili eĉ ne plu rajtis proksimiĝi, de kiam la homoj de la kvartalo faris el ĝi rubejon. Lazaro ne ellasos larmon pro la jaroj pasigitaj en la verda domo de la strato Verda [9]. Kiam li mense elvokos ilin, estos nur provo — sed vana — forviŝi kelkajn malbonajn memorojn : horojn da malfacilaj studoj en kvazaŭ neebla izoliĝo ; la hejmajn trudaĵojn kaj la akvoservuton ĉe la publika fontano, kion li ne povis eviti, kiel plejaĝa filo, unue por montri la ekzemplon kaj ankaŭ por iom malŝarĝi panjon prematan de devigoj, sed kiu tamen neniam plendis ; la morton, post longa malsano, de la naŭjara Sarah, lia kunulineto, al kiu li malkovrigis la plezurojn de siaj unuaj lingvaj ludoj ; la aŭtoritaton kaj la patriarkan rigidecon, kiujn Markus Zamenhof videbligis en ĉiuj cirkonstancoj ; la signojn de incitiĝo, kiujn la patro ekmontris, kiam li surprizis Lazaron, post taskoj finfaritaj kaj lecionoj lernitaj, kunmetantan novajn lingvosistemojn. Ĉio tio estis tamen sen amareco enskribita en la memoro de Lazaro. Tion li lernis de la patrino : li estis konvinkita, ke vivetapo, malbona aŭ agrabla, neniam tute same ripetiĝas poste. Ĉar li jam spertis antaŭ sia dektria jaro la tranĉeojn, kiujn la idiomoj fosadas inter la homoj, Lazaro esperis trovi en Varsovio, granda urbo malfermita al vastaj kulturaj horizontoj, la klerigajn riĉaĵojn, kiujn la provinceca Bjalistoko ne povis proponi.

Tial ke liaj malaltaj enspezoj ne plu sufiĉis por kontentigi la kreskantajn bezonojn de pli kaj pli multinfana familio, Markus Zamenhof, instruisto pri la rusa, la germana kaj geografio, decidis akcepti postenon, kiun proponis al li privata lernejo en la ĉefurbo de la pola reĝlando. La kuraĝa decido de la patro forte impresis lian edzinon kaj liajn infanojn. Plej evidente ĝi povis konduki nur al nepra plibonigo de iliaj vivkondiĉoj. La informo pri baldaŭa transloĝiĝo estis do akceptita kun ĝojo. Fine ĉiuj povos sate manĝi… Fine ili ne plu interpuŝiĝos en la malvasta, negastama loĝejo… Finfine, opiniis Lazaro, baldaŭ estos sub la nova tegmento loko por li tute sola, kie li povos legi, skribi, studi, laŭplaĉe pripensi…

En Decembro 1873, la familio Zamenhof enloĝiĝas en la juda kvartalo de Varsovio, je numero 28 de strato Nowolipie, ne malproksime de la sinagogo de la strato Tlumackie. Jozefo Zamenhof, la pliaĝa frato de la patro, venis por adiaŭi sur la kajo de la fervojstacio de Bjalistoko. Lazaro ankoraŭ vidas lian figuron sveni en la nebulo. Li memoras kun pinĉo ĉe la koro la bildon de tiu tre amata onklo, ĉiam preta aŭskulti liajn konfidencojn kaj transdoni al li sian senfinan saĝecon. Tuj je sia alveno en Varsovio, la adoleskanto estas ravita de ĝia arkitektura riĉeco. Ĝian vivantecon li ŝategas. Li senlace ĝin esploras ĉiudirekten, akompanate de siaj fratinoj Fania kaj Aŭgusta. Ĉie li streĉas la orelojn, plukante ie-tie erojn de konversacio. Jen li estas mergita en nova mondo, kiun li klarvide observas kaj interpretas. Markus Zamenhof konfirmas la unuajn prijuĝojn de la filo : depost la ribelo de 1863, la pola naciismo kaj la rusigada politiko apogeas en la ĉefurbo.

Lazaro estas nun mastro en propra hejmo. Lia eta dormoĉambro estas regno, kies sola regato li estas. Ĉefe dank’ al tio, li konfesas al si mem, li sukcesas, post kvin monatoj da intensa studado, trapasi en Aŭgusto 1874, la enirekzamenon de la filologia gimnazio. Kun la helpo de la patro li estis senpaŭze preparinta sin en ĉiuj fakoj, precipe en lingvoj — vivantaj kaj antikvaj — ĉar la latina kaj la helena eniris lian vivon.

Nova ekiro. Lazaro forĵetas “la diversajn utopiojn de la infano” ; li tamen ne forlasas “la revon pri unu homa lingvo.” Li nun estas firme konvinkita, ke internacia lingvo povas esti nur “neŭtrala.” Kelkan tempon logite de la antikvaj lingvoj, li revas, ke li iam trakuros la mondon, kaj ke “en flamaj paroloj” li instigos “la homojn revivigi unu el tiuj lingvoj por komuna uzo [10].” Nenio povus esti pli “neŭtrala” ol la kadavro de lingvo, kies posedorajton neniu plu postulas. Liaj studoj kondukas lin al starigo de bazaj demandoj por lia estonteco. Liaj historilibroj rakontas nur pri militoj. Francoj kontraŭ Angloj, Rusoj kontraŭ Turkoj, Hispanoj kontraŭ Nederlandanoj. Nepre oni devos iam trovi rimedon por faligi la muregojn de malamo starantajn inter la popoloj. Al Lazaro ŝajnas prudente, ke nur komuna lingvo ebligos al ili interkompreniĝi kaj interfratiĝi. Tiun rolon, laŭ li, tute taŭge povus preni “mortinta” lingvo, fiksita en fidinda eksmodeco. Ekzemple, revivigi la latinan… Tiu tiel bela lingvo, kiu sin ŝovis ĉien en la eŭropajn kulturojn ! Ĉu, sub la formo de “nova latino”, la lingvo de Cicerono ne taŭgus por tiu celo ?…

Al siaj kamaradoj de la varsovia gimnazio, Lazaro transdonis sian pasion kaj siajn revojn pri universala harmonio. Malgraŭ sia monotona voĉo li scias trovi konvinkajn akcentojn, kiam li parolas pri tio, kion li amas. Tial kelkaj samklasanoj liaj ne malŝparas sian kunlaboradon. Kune kun ili, li provas diversajn vortkombinojn laŭ sia bontrovo. Specon de latino kripligita, monstra, “kuireja latino”, same fremda al la lingvo de Romo, kiel kelkaj nuntempaj piĝinoj estas al la lingvo de Ŝekspiro.

Sed Lazaro fine akceptas evidentaĵon : oni ne povas revivigi kadavron. “Mi ne memoras jam”, li poste skribos “kiamaniere mi venis al firma konvinkiĝo, ke ĉi tio estas neebla.” Kaj li ja ekkonscias, ke la mortintaj lingvoj, eĉ simpligitaj — kaj kiel ilin simpligi, ne falante en la ĥaoson ? — estas tro malfacile lerneblaj, kaj ke, krome, ilia vorttrezoro, ne evoluinta, estas tute neaktuala.

Sed, tiukaze, kie li trovos la raran perlon, la lingvon de ĉiuj akcepteblan, nenies posedaĵon, kiu kapablus kunmasoni la pacon, la homan solidarecon, prudentigi la subpremantojn kaj redoni esperon al la subprematoj ? Ĉu tiu ideala lingvo ie ekzistas ? Kaj se ĝi ne ekzistas, ĉu ne devus esti iu, kiu ĝin inventu kaj klopodu ĝin disvastigi ?

Kreotaĵo ! Ampleksa esplorota regno por junulo, kiu estas nur dekkvinjara, kiam ŝprucas en lia kapo la ideo de planlingvo.

Unuaj esploroj. Kompreneble, Lazaro ankoraŭ nenion scias pri la provoj iam faritaj al la sama celo. Neniam li aŭdis pri komparfilologio, pri lingvoanalizo. Li ne scias, kiel solvi la problemon de la vorttrezoro. Kie komenci ? Ĉu li fidu nur sian inspiron kaj palpserĉadu mise-dise, atendante, ke la ĝusta vojo sin mem elmontros, aŭ li dekomence kreu originalan gramatikon, ĉerpante, se necese, el la ekzistantaj gramatikoj, almenaŭ el tiuj, kiujn li jam konas ?

Lazaro komencis “ofte novajn provojn, elpensadis artifikajn riĉegajn deklinaciojn, k.t.p.” Sed homa lingvo, kun sia “senfina amaso de gramatikaj formoj”, kun siaj centoj da miloj da vortoj, kaj siaj “vortaregoj, kiuj [lin] timigas, ŝajnas [al li] tiel komplikita, tiel giganta” ke li iun tagon diras al si mem : “for la revojn ! Tiu ĉi laboro ne estas laŭ homaj fortoj [11].”

Kaj tamen li daŭre repensas pri sia ideo !

Dum eklernado de la angla en la lernejo, en la kvina klaso, lin trafis la sparko.

Lazaro subite ekkonscias, ke de la angla oni devas inspiriĝi, ke objektiva analizo de tiu lingvo kondukus al principoj aplikeblaj al lia estonta, riskoplena projekto.

Avantaĝojn, certe, la angla lingvo posedas kaj ne malgrandajn. Tion oni ne ignoru. Komparite kun la komplekseco de la antikvaj lingvoj, la relativa simpleco de ĝia gramatiko estas evidenta. Lazaro komprenas, ke la ideala lingvo devus esti senigita de tiuj gramatikaj formoj, riĉaj sed superfluaj, kiuj abundas en la naturaj lingvoj. Tiu komplekseco, li konstatas, venas de “nur blinda historia okazo sed tute ne estas necesa por la lingvo.”

Ekde tiu konstato, Lazaro persekutados la “senbezonajn formojn.” Neniun el ili preteratenti, por pli certe ilin eviti, kiam estos veninta la tempo de la kreado. Plie li senmaskigos, unu post la alia, la multajn malavantaĝojn de la angla, kiujn li malkovras al siaj kamaradoj, ĉagrenitaj, ke ili mem ne pli frue ilin trovis.

Unue la malregulajn verbojn. Lazaro ja scias, ke en ĉiuj lingvoj la malregulaj verboj estas la premsonĝo eĉ de la plej inteligentaj lernejanoj, de la plej atentemaj studentoj. Ha ! Tiuj malregulaj verboj, kiujn oni nur en la gepatra lingvo vere regas ! Kaj eĉ, ne ĉiam ! Kial necesas, ke, en la angla, la infinitivo de to go (iri), to eat (manĝi), to fly (flugi) tranformiĝas al went kaj gone, ate kaj eaten, flew kaj flown por respektive la preterito kaj la preterita participo ? Ĉu la malregulaj verboj, tiel oftaj en la angla, ne estus ankaŭ nur “blinda historia okazo”, sen rilato kun la simpla prudento ? Kaj prudenton, pri tio ĉiuj konsentas, Lazaro posedas abundege !

Poste li atakas la ortografion de la angla. Li trovas ĝin absurda, tute malsaĝa. Tiel malsaĝa kiel senkuraĝiga estas la prononco de tiu lingvo, pri kiu li daŭre kaj memriproĉe pli ol necese stumblas. Kiel malfacile estas klare distingi ! Li incitiĝas vidante, ke al ĉiu vokalo respondas pluraj sonoj. Kaj tiu oo estas ja tre kaprica, kiu sanĝiĝas al a en blood (sango), al u en book (libro), al o en floor (planko, etaĝo) ! La Angloj tute prave diras : One cannot judge by appearances (oni ne povas juĝi laŭ la aspekto) ! Koncerne la akcenton, ĝi ja en la plej multaj kazoj trafas la unuan silabon, sed Lazaro ne povas kompreni, kial ĝi tiel ofte migras ien ajn por trafi en la vortoj kun -ity la silabon antaŭ tiu finaĴo, kiel en stupidity. Kia stultaĴo !
Lia kritika pripenso koncerne tiun lingvon, kiun li cetere estimas, kondukas Lazaron al adoptado de principo, sur kiu staros la strukturo de lia tuta estonta verko : li nepre kondamnas ĉiujn esceptojn, kaj li same faros pri ĉiu formo, kiu ne estas necesa por komprenigi esprimon.

Kio tiam okazas ? Lazaro Zamenhof vidas, ke “la gramatiko ĉiam pli kaj pli degelas en miaj manoj, kaj baldaŭ mi venis al gramatiko plej malgranda, kiun okupis sen malutilo por la lingvo ne pli ol kelkajn paĝojn.” Li tiam dediĉas sin “pli kaj pli serioze, al la realigo de [sia] revo.”

Je ĉiu etapo de siaj progresoj, Lazaro plu kaj plu malkovradas, kuraĝigate de sia fidela korespondanto, sia onklo, ke li neniam rezignu pri sia projekto je universala lingvo : “Bonŝance”, trankviligas sin Jozefo Zamenhof en letero je 1876 al sia nevo, “vi senĉese pensas pri tio !”

Koncerne la vorttrezoron, Lazaro lernas malfidi la ŝajnon. Ekzemple, male de tio, kion oni ĝenerale kredas, la mallongaj vortoj, ĉefe se tro multaj kaj unusilabaj, ne estas nepre la plej facile memoreblaj. Li ankaŭ konvinkiĝas, ke, por esti internacia, vorttrezoro devas ensorbi radikojn diversdevenajn. Kaj super ĉio li alvenas al ĉefa konkludo por lia plenkreskula vojirado : la dikaj vortaroj, — tiuj, kiujn li nomas “grandeguloj” — svarmas je vortoj, kiujn oni povus elimini. Tamen sub unu kondiĉo.

Tiun kondiĉon Lazaro malkovras en cirkonstancoj tute hazardaj. Tiel aperas, en ĉies vivoj, signoj, kiujn oni riskas preteratenti, kaj kiuj en multaj kazoj povas esti decidaj por la tuta estonteco.

Ni estas en 1876-1877. Rigardate de siaj instruistoj kiel ekzempla lernanto, la juna Lazaro tamen obeis la konsilojn de sia onklo Jozefo : lia granda projekto daŭre ekzistas en lia kapo. Lazaro dediĉas al ĝi ĉiujn libertempajn momentojn. Lia koncentriĝo estas tia, ke la progresoj ĉiutage akceliĝas, kvazaŭ diktataj de mistera forto, pri kiu la adoleskanto ekkonsciiĝas : “Estu tiu forto via kredokonfeso, via spirita gvidanto !” rekomendas la onklo el Bjalistoko, al kiu la junulo daŭre konfidencas siajn sentojn. Vigla, eĉ dumdorme, lia menso senĉese boladas por li. Je la vekiĝo ĝi sufloras al li novajn ideojn, kondukas lin al celoj ankoraŭ neviditaj, akrigas liajn observokapablojn.

Iun tagon, en strato de Varsovio, lian rigardon altiras du plej banalaj butikŝildoj. Jam dekojn da fojoj li vidis ilin, sed li neniam atentis pri ili. La unua estas tiu de pordistejo : la ruslingva skribaĵo estas “ŜVEJCARSKAYA ”. La dua diras : “KONDITORSKAYA” ; ĝi estas sukeraĵejo.

Kio komuna estas inter unu kaj la alia ? En fulmomomento aperas al Lazaro, ke la finaĵo -skaja entenas la ŝlosilon de la vorttrezora simpligo.
Li ĵus eklernis per nur unu okulumo, kiel konstrui “sian” vortaron. Kio plej simpla, plej evidenta ?!! Sufiĉas precize krei regulan afiksaron — la prefiksojn kaj sufiksojn — dank’ al kio li elforĝos senfinan nombron da vortoj cirkaŭ unu sola radiko… [12] “La meĥaniko de la lingvo estis antaŭ mi, kvazaŭ sur la manplato, kaj mi nun komencis jam labori regule, kun amo kaj espero.”

Sur tiu nepre logika bazo, Lazaro Zamenhof kun obstineco konstruos tion, kion li unue nomos la lingwe uniwersala.

Li “subite sentis la teron sub la piedoj”, “radio de lumo” Ĵus trafis lin. “La problemo estas solvita”, li tiam pensis. Ekvidinte la rolon de la sufiksoj, li komprenis, kiom povus gravi por planlingvo “la plena uzo de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj efikis nur parte blinde, neregule kaj neplene.” Lazaro komparas la vortojn, “serĉas inter ili konstantajn definitajn rilatojn.” Ĉiutage li forprenas de sia vorttrezoro tutajn seriojn da vortoj dank’ al helpo de unu sola sufikso markanta difinitan rilaton. Li rimarkas, ke granda nombro da nacilingve memstaraj radikoj (patrino, mallarĝa, tranĉilo) povas fariĝi kunmetaĴoj kaj tial malaperi en la baza vortrezoro [13].

Alia fenomeno okazis post tiu unua iluminiĝo ; en cirkonstancoj, kiuj ne mirigos la specialistojn de la psiĥa dumdorma aktiveco.

Lazaro ofte pridemandas sin pri la utileco de la difina artikolo. Li konstatis ties foreston en la rusa kai la pola kaj ĝian ekziston en tri okcidenteŭropaj lingvoj, la franca, la germana kaj la angla. Ĉu la difina artikolo estas vere necesa ? Malgraŭ siaj pripensadoj, Lazaro ne sukcesas fari al si opinion.

Sonĝo tiros lin el embaraso… Sonĝo, dum kiu li vidas sin apud arbareto akompanate de sia onklo Jozefo kaj de sia instruisto pri helena lingvo, Prof. Bileviĉ, diskutante pri la rolo de la difina artikolo. “Ni eniru la arbareton”, diras Lazaro, “ni tie trovos iun, kiu helpos al ni.” “Ĉefe ne en la arbareton”, tiam ekkrias Prof. Bileviĉ, “estas tie tri junulinoj ruĝe vestitaj, kiuj deziras al ni malbonon.” La tri viroj turnas sin al la arbareto kaj timegante, vidas eliri tri rufajn junulinojn ruĝe vestitajn. Lazaro aŭdas sin timegante ekkrii : “Jen la tri ruĝaj junulinoj !” Kaj li tuj vekiĝas. “Mi klare memoras”, Zamenhof poste skribos, “ke mi tute konscie uzis la artikolon la por nomi la tri junulinojn. Alikaze, mi parolus pri tri ajnaj junulinoj kaj ne pri tiuj menciitaj de Prof. Bileviĉ.” De tiam lia elekto estas farita kaj Lazaro povas senti sin kontenta, ke li sen la plej eta peno lernis, ke la difina artikolo ne estas tute senutila [14]. Dankon, subkonscio !

Dum li serĉadas, por ilin elpeli, ĉiujn balastojn de la naturaj gramatikoj, densajn arbarojn de esceptoj kaj malregulaĵoj, Lazaro riĉigas sian vorttrezoron zorgante, precipe, kiel eble plej ŝpari la radikojn. Rezigninte pri unusilabeco, li tamen kredis dum ioma tempo, ke planlingvo povus konsisti el vortoj plene inventitaj. Sed li post nelonge ekkonsciis, ke estus malfacile ilin ĉiujn memori. Pri tio li estis malgraŭ sia juna aĝo multe pli realisma ol iu germana pastro, misiranta je la sama epoko en ambician kreadon, pri kiu poste temos.

Lasinte tiun sendaŭran iluzion, Lazaro dediĉas sian tutan atenton al la ĉefaj lingvoj de la eŭropa mondo. Tie li trovas “grandegan provizon da pretaj vortoj internaciaj” konataj de plej multaj popoloj. Vera “trezoro” por internacia lingvo. De tie Lazaro abunde ĉerpos.

Samepoke, foje premas lin duboj pri la utileco de komuna lingvo. Ĉu ĝi sufiĉos por certigi pacon kaj akordon inter la homoj ? Ĉu la homon mem oni ne devus entute refari ? Ĉu li ne perdas sian tempon, kurante post sia revo pri internacia lingvo ?

Onklo Jozefo konsentas, sed nur parte. Jes la nuna homo estas ĝenerale la homo homini lupus [15] kiun Thomas Hobbes kritike priskribis en sia Leviathan. Sed oni ne malesperu pri ĝi. Prefere ni kuniĝu al tiu “avangardo de la grandega homa armeo” — de Platono, Aristotelo kaj Seneko, ĝis Kartezio, Kantio, Spinoza kaj Pestalozzi — kiu vidis la “finan celon” atingotan, eĉ se la homamaso ne ekvidas ĝin kaj “eble eĉ ne scias, ke ĝi ekzistas.” Iom post iom, “malgraŭ multaj haltoj en la dezertoj de la militoj” tiu avangardo antaŭeniras. Rigardu malantaŭ vin, Lazaro, vidu “la etapojn, kiujn ĝi jam trairis sur la vojo al la civilizo.” “Certe”, skribas Jozefo Zamenhof al sia nevo, “ni ne alvenos kun ĝi al la celo, kiun ni ambicias, tial ke ĝi estas ankoraŭ malproksima, tre malproksima… Sed, same kiel la paŝtistoj, kiuj scias, kie troviĝas la akvoriĉa paŝtejo, ni devas klopodi por peli la ŝafaron, kiu nin ĉirkaŭas, laŭ la ĝusta direkto. Tia estas nia homa devo ; tia estas via devo, kara mia nevo… Mi estas certa, ke vi ne deflankiĝos de ĝi.”

La letero ricevita el Bjalistoko en la frua printempo de 1876 tuj efikis ĉe la junulo.

Nun li estas trankviligita, kuraĝigita, tute fortigita. Kun ega deziro denove klopodi pri siaj prilingvaj taskoj, serve al homaro pli feliĉa kaj pli frateca. Kaj plie kun nova identeco sugestita de onklo Jozefo laŭ kutimo de la juda burĝaro. Lazaro volis sekvi la ekzemplon de sia patro persone nomita Mordeĥaj je la cirkumcido, kaj kiu en sia juneco adoptis personan nomon “gentan” (gojan), Markus, unu el la kvar evangeliistoj. “Kial, nevo mia”, respondas la onklo, “vi ne alprenus la nomon “Luko”, ankaŭ li, evangeliisto ? Krom se vi preferas similan antaŭnomon, Ludwik, ekzemple …”

Lazaro decidiĝas por Ludwik, Ludoviko. Ĉu li ne malkovris en la enkonduko de verko de la ceĥa humanisto Komenio, donaco de Jozefo Zamenhof, la nomojn de du aliaj humanistoj, Francis Lodwick kaj Ludwik (Luis) Vives, la unuaj pensistoj, kiuj, en la 16a kaj 17a jarcentoj, pritraktis la demandon pri komuna lingvo por la tuta homaro ? Lazaro informis sian onklon pri sia decido kun la tuta entuziasmo, kiun kapablis liaj deksep jaroj : “Mi ekkriis : "Jes, Ludwik, vives !” Vi vivos, Ludoviko, kaj mi hezitis eĉ ne momenton.”

Naskiĝinte en nova vivo sub tiel fama patronado, Ludoviko Lazaro Zamenhof en du jaroj finpretigas koheran tuton. De 1876, lia moto estas “facila.” “Unu sola afero estas tute klara en mia menso, kiel ĉefa kvalito de mia lingvo”, li skribas al onklo Jozefo. “La lingvo, kiu celas ĝeneralan uzon, devas esti kiel eble plej facile lernebla. Tion diris en 1652 mia "antaŭulo" F. Lodwick kaj tio estas ankaŭ konvinko mia. Ne ĉiu havis la bonŝancon, ke li studis lingvojn, kaj malmultaj sukcesas, eĉ studinte, vere regi fremdan lingvon. Kion pensi pri tiuj, kiuj apenaŭ parolas kaj skribas la propran lingvon !”

Facila, facila, tre facila… La lingvo de Ludoviko Zamenhof estos facila aŭ tute ne estos. Ĝi estos pli facila ol iu ajn lingvo en la mondo ! Nun, ĝi estas riĉega je afiksoj, ili ŝveligas la radikojn, tiom ke ili kapablas esprimi nian penson en preskaŭ ĉiuj fakoj. Tiel, ekzemple la sola prefikso mal solvis la problemon de la kontraŭoj. Ekde nun, tie, kie oni kutime devas lerni du vortojn en la etnaj lingvoj, sufiĉos memori unu solan (larĝa, mallarĝa ; gaja, malgaja ; granda, malgranda ; k.t.p.). En la lingwe uniwersala, Ludoviko ĝeneraligis la uzon de la prefikso mal por la kontraŭoj, dum en la franca ĝi estas uzata nur en kelkaj maloftegaj kazoj (malpropre, malheureux, malhonnête por mapura, malfeliĉa, malhonesta). Koncerne la elekton de la radikoj, tio estis farita treege rigore. Ekzemple, Ludoviko adoptis la radikon roz nur konstatinte, ke ĝi ja apartenas al ok lingvoj (latina : rosa ; franca : rose ; itala : rosa ; hispana : rosa ; portugala : rosa ; germana : Rose ; angla : rose ; rusa : roza). Kiam li ne trovas radikon komunan al pluraj lingvoj, Ludoviko alprenas slavan aŭ germanan, tiel ke la naturaj lingvoj el tiuj du grupoj estu ankaŭ reprezentataj. Fine, bazitan sur tiel malampleksa gramatiko, ke ĝi aspektas kiel nura resumo, la novan lingvon oni povas lerni, legi kaj skribi sen aparta penado. Ludoviko fidas pri si mem, pri sia verko. Ĉu li ne jam tradukis bibliajn tekstojn kaj verkis versojn en “sia” lingvo ? Ĉu li ne diskutas kun siaj kamaradoj en sia lingwe uniwersala ?

Fakte, en la gimnazio Ludoviko varbis kelkajn disĉiplojn en sia klaso. Ili ĉiuj bone asimilis la “prototipon.” Kaj la frateto Felikso , kiu estas nur dekjara, estas ankaŭ “adepto.”

Alexander Waldenberg, lia plej bona amiko, instigas Ludovikon plu persisti : “Vi staras sur la ĝusta vojo, Lutek, mi diras al vi, ke vian lingvon vi ja bone kaptis.” Aleksander ne malpravas, sed “Lutek” estas klarvida kaj memkritikema. Li ankoraŭ ne estas tute kontenta. Eĉ tute ne. Certe la afiksaro perfekte funkcias. La plej lasta, kiun Ludoviko inventis, estas la sufikso ej, inspirita de la germana kaj la helena por esprimi la lokon de ago ; elde la germana radiko lern, li kreas la radikon lern kaj fabrikas lern-ejo. La memoro tiel ŝparas unu vorton, tial fariĝintan nenecesa. Jen procedo dank’ al kiu multaj vortoj subite superfluas.

Certe la vortoj de la nova radikaro havas tiel precizan signifon, ke ili neniel povas esti dusencaj. Certe ĉiujn verbojn oni konjugacias tute sammaniere. Certe la gramatikaj esceptoj estas senkompate forpelitaj. Certe la “universala lingvo” de 1878 estas mirinda kreaĵo kaj ĉiuj inter la konatoj de la junulo prilaŭdas ĝian simplecon kaj ĝiajn principojn.

Tamen Ludoviko opinias, ke li devas pli bone fari, ke li povas pli bone fari. Li volas, ke lia lingvo estu eĉ pli bela kaj pli facila. Ĝi bezonas ion nedifineblan, oni devas senbalastigi ĝin de “ĝia multpezeco kaj malgracieco”, “kunligante la elementojn [16].” Fakte, kio mankas al la lingwe uniwersala, tio estas matureco, tio estas iom pli da pripenso kaj eksperimentado. Ĉar ne ĉio, kio aspektas perfekta teorie, estas tia praktike : pri tio Ludoviko tute klare konscias...

Rozalia Zamenhof ne kaŝas sian admiron por sia plejaĝa filo. Ŝi kredas je lia verko “lingvista”, kiel ŝi mem diras ; ŝi speciale ŝatas la noblecon de la mesaĝo, kiun Ludoviko aldonis al ĝi : lingvo je la servo de popolunuiĝo, de homa frateco.

Ŝi pretekstas la naskiĝtagon de Ludoviko, kiu estas deknaŭjara de du tagoj, por organizi cirkaŭ li, la 17an de Decembro 1878, oficialigan feston. Kun liaj gefratoj kaj kelkaj kamaradoj, inter kiuj Waldenberg [17], oni ĝoje solenas la naskiĝon de la nova lingvo. Lingvo ĉiukaze tute vivkapabla kaj, tia kia ĝi estas, jam destinita al bonvolemaj homoj, por ke konkordo regu tra la mondo.

Sur la tablo, en la ĉambro de Ludoviko, kelkaj kristalaj glasoj, tiuj, kiujn oni eligas nur por la solenoj, kaj papavokuko, farita de la lertamana panjo, la kukaĵo plej ŝatata de ŝia filo. Kaj apude, notoj, leksikono, gramatiko, kelkaj tradukoj en lingwe uniwersala, ankaŭ kelkaj originalaĴoj, kiujn la gastoj konsultas kaj komentas.

Oni malŝtopas botelojn da ruĝa vino. La temperaturo altiĝas, kaj varmigas la vervon de la kamaradoj. Ĉar pro siaj bonaj manieroj Ludoviko ricevis de siaj kamaradoj la respekteman kaj iom mokan alnomon “barono”, oni hodiaŭ tostas al la “barono” Ludoviko dezirante al li sanon, sukceson kaj prosperon. La “barono”, kutime pala, sentas la ruĝon de la feliĉo veni al siaj vangoj. Kaj, granda ŝatanto de salondancado, preskaŭ li kuntrenus sian patrinon en petola galopo cirkaŭ la ĉambro. Laŭdoĥoro leviĝas al la aŭtoro de la lingwe ; oni prikantas lian inteligentecon, lian persistemon, lian grandanimecon. La lumoj de la racio prezidas la elstaran estontecon de la misio, kiun ĉiuj ĵuras ĝis la celo plenumi. La homaro estas unu, ili senĉese klopodos, por ke paco kaj amo ĝin regu. Kun glaso en la mano la junuloj ekkantas la Himnon al frateco, verkitan de Ludoviko :

Malamikete de las nacjes,
Kadó, kadó, jam temp’está !
La tot’homoze en familje
Konunigare so debá
 [18].

Malgraŭ la varma etoso de sincera kamaradeco, la soleno entenas ion nedifineblan sed infanecan kaj iel bagatelan. Ĉiu malklare sentas, funde de si mem, ke ne sufiĉas svingi olivujobranĉeton, por ke la stumbloŝtonoj sur la vojo de la historio subite forvaporiĝu. Sed por tiu juda junularo, tiel intime implikita en la ĉiutagaj humiligoj de la cara reĝimo, nur idealisma trablovo faras spirebla la aeron de Varsovio, ofte skuata de kontraŭjudismaj ondegoj.

La postan tagon, onklo Jozefo Zamenhof estas tuj informita pri la okazaĵo : “Mia kara onklo Jozefo, la lingwe uniwersala naskiĝis ! Tio okazis hieraŭ, dum ni festis mian deknaŭjaran naskiĝtagon… Kaj al mi ŝajnas, ke mi unuafoje naskiĝis en konscia maniero… Tio estis treege bela [kaj post kiam miaj kamaradoj estis for], panjo ĉirkaŭbrakumis min kaj tenis min tiel, nenion dirante… Ni rigardis tra la fenestro de la kuirejo la blankan straton, kiu perdiĝis en la nigron, sed malproksime, tre malproksime, inter la falantaj neĝeroj, oni ekvidis tremantan stelon.”

Ĉu la stelon de la espero ? Antaŭ ĝi, en tiu 17a de Decembro 1878, Ludoviko Zamenhof ŝvebis sur nubeto : li ĵus travivis la plej belan tagon de sia vivo, lia revo trafis sian unuan sukceson.

La junulo, dum la ciklo de la mezlernejo baldaŭ finiĝos, estas nun konvinkita, ke aliaj feliĉaj tagoj okazos. Sen troa urĝiĝo. Ludoviko estas “tro juna” por kuraĝi alfronton al publika opinio. Antaŭ ol ekfari decidigan paŝon, li deziras fordoni sin al longa pripensoperiodo, “uzota por zorgeme elprovi la lingvon kaj prilabori ĝin praktike.”

Sed li planis, ne kalkulante kun la patro.

Markus Zamenhof ne ĉiam indulge sekvis la prilingvajn heroaĵojn de sia filo. Li malkvietiĝas vidante lin “perdi sian tempon” ludante per gramatikaj reguloj kaj vortkombinoj, kiuj neniam utilos al iu ajn. Ĉu pasio ? Ne, nur manio, frenezaĵo. Cetere kelkaj kolegoj de Markus komprenigas al li, ke “tiel fiksa ideo en juna kapo riskas konduki al frenezeco.” Unuvorte, tio estas minimume misvojiĝo, ebrieco de adoleskanto, ĉiukaze fuŝperdo de energio. Nu, Markus bonvole rekonas la funkciajn meritojn de la lingwe uniwersala, la inĝeniecon de ĝia konstruo, la persistemon, kun kiu la tasko estis daŭrigata. Li tamen estas maltrankvila pro la evoluo de la afero. Tion li klare prezentas al sia plejaĝa filo.

Deziri interpopolan harmonion, revi pri unuigo per komuna lingvo, ĵuri, ke oni forigos la malamon, kiu detruas kaj disigas, ĉio tio estas ja tre bela, sed karieron oni ne konstruas sur la flusablo de gimnaziana ŝatokupo !
La magio de la naskiĝanta talento ne multe pezas antaŭ la patra senindulgeco. Ludoviko ne estos mizerulo, marĝena idealisto, trenanta dum sia tuta vivo la neforviŝeblan spuron de eraro, de juneca blindiĝo. La momento alvenis por elekti inter jaroj en ĥimerlando kaj komforta vivo en sekureco.

Apenaŭ povas protesti la junulo : “Mi ŝategas la lingvojn, kiel vi, patro. Mi neniam povos rezigni pri tio.” Fakte, pro tiom da lingvoinstruistoj inter siaj antaŭuloj, Ludoviko ja havas heredaĵojn ! Surda je la argumentoj, al kiuj kroĉiĝas lia filo kun senhelpa energio, la patro ne cedas : “Vi estos kuracisto, ĉu tio plaĉos al vi aŭ ne. Tion mi decidis. Ni ne plu parolu pri tio.” Kaj kompreneble tio estos “por la plejbono” de Ludoviko, kiu, iun tagon, plej certe pridankos sian patron. Kiom da malbono faras iuj gepatroj al siaj infanoj… por ilia “plejbono” !

Ses monatojn poste, Ludoviko Zamenhof forlasas la gimnazion de Varsovio. La entuziasmo de liaj kamaradoj kaj disĉiploj ne longe rezistis kontraŭ la ironio kaj skeptikismo de la familioj : “la estontaj apostoloj de la lingvo provis paroleti pri "nova lingvo” kaj renkontinte la mokojn de la homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi la lingvon [19].”

En Junio 1879, Ludoviko troviĝas nun tute sola, vidante antaŭ si nur “mokojn kaj persekutojn.” Tute sola fronte al severa instruisto Zamenhof, pli fermita, pli senkompata ol iam ajn, sen alianculo, sen helpo, kaj kun moligita memfido. Ĉu lia batalo kunsinkos en tiu ŝiprompo, kio estas la forlaso de liaj proksimuloj ? La juna Zamenhof ne povas ignori la demandon.

Ludoviko trapasis la finon de la mezgrada ciklo kun la gratuloj de siaj instruistoj. Ĉi tiuj estas unuanimaj : Ludoviko Lazaro Zamenhof estis bonega lernanto, la ekzameno je la 15a de Junio l879 tion atestas. En ĉiuj fakoj li atingis bonegajn rezultojn. Li tute aparte distingiĝis en la greka (pro kio li ricevis arĝentan medalon), en la germana, en la rusa kaj en la franca ; li neniel estis malforta en latino, fiziko, matematiko, logiko, historio kaj geografio, tute male. Jes, Ludoviko diligente laboris por sukcesi sian trapason al universitato kaj lia patro tre malkaŝe esprimas sian kontenton : li fieras pri sia filo. Ĉu li ekde nun estos pli indulga, pli tolerema al li ? Ĉu li rekonos, ke Lazaro, la lingvisto, klopodas al celo nepre valora por la homaro ? Ĉu li forcedos al momenta kormoliĝo ?

Ludoviko devos frue elreviĝi. Markus daŭre firme kontraŭstaras, ke lia filo distriĝus en Moskvo per siaj “utopioj.” Oni ne risku brilan kuracistan karieron — al kiu, bonŝance, ĉiu Judo povas strebi sen la kontraŭstaro de la rusa aŭtoritato — celante du leporojn samtempe. Oni ne endanĝerigu siajn studojn, supoze ke spiono de la polico aŭ de la cenzuro, ĉu ne ? povas esti, trafus en paperojn, kies enhavo treege similas — “tion vi mem konfesu, filo mia” — al sekreta kodo de juda konspiranto. Eventualaĵo, kiun Ludoviko ne antaŭvidis, kompreneble ? Jes ja, multaj finis sian vivon en Siberio pro malpli ol tio !

Multaj diras, ke Markus Zamenhof estas sensenta antaŭ ĉiu emocio, kirasita kontraŭ ĉia korimpeto. Ludoviko neniam konsentis aŭskulti tiujn misdirojn. Li amas sian patron kaj lin respektas. Kiel li permesus al si lin prijuĝi ? Hodiaŭ tamen, li rigardas lin per aliaj okuloj. Eble la viro, kiu Ludoviko fariĝis, komencas rigardi sian patron en lia vera lumo.

Pro truda ordono, Ludoviko devas lasi en la familia hejmo zorge ŝnuritan pakon : notoj, malnetaĵoj, vortaroj, gramatikoj, tradukaĵoj, personaj skribaĵoj, la tuta frukto de grandega intelekta strebado estas lokita funde de la biblioteko. La studento retrovos sian trezoron, reveninte el Rusio. Estas nepre malpermesite al liaj junaj gefratoj ŝovi la nazon en tion : pri tio Ludoviko neniel timu !

“Neniu tuŝos tion, mi persone mem priatentos tion. Estas promesite”, asertis la patro.

Kun funebra animo, Ludoviko lasas en Varsovio sian lingwe uniwersala, dum nenio alia vere interesas lin en la vivo.


ENHAVTABELO de la plena verko

Dankesprimo 7
Antaŭparolo 11
ĈAPITRO I Babelo sur la bazarplaco 13
ĈAPITRO II La revo kaj la espero 23
ĈAPITRO III La studento 39
ĈAPITRO IV Vortoj sen landlimoj 53
ĈAPITRO V Doktoro Esperanto 59
ĈAPITRO VI Laŭroj kaj larmoj 71
ĈAPITRO VII La verda stelo 91
ĈAPITRO VIII La Kredo 101
La Esperantista himno 116
ĈAPITRO IX Bulonjo ĉe maro 117
ĈAPITRO X La interna ideo 137
ĈAPITRO XI Kristoforo Kolumbo en Kembriĝo 153
ĈAPITRO XII Ĉu perfiduloj aŭ… “idiotoj” ? 165
ĈAPITRO XIII La plenkreska aĝo 179
ĈAPITRO XIV La longa vojo 191
ĈAPITRO XV La adiaŭa tempo 215
ĈAPITRO XVI Fino de misio 227
ĈAPITRO XVII Homo kaj kuniganto 245
ĈAPITRO XVIII Naskiĝo de kulturo 249
Kromdokumentoj 257
Bibliografio 259
Evoluado de la esperantista movado 263
Kelkaj opinioj pri la verko de Zamenhof 277
Kelkaj adresoj 283
Indekso 287






Voir la liste des articles
de la même rubrique



A télécharger


L’homme qui a défié Babel, PDF :

Chap. I et II.


PDF - 321.1 ko, 0 x 0 pixels
 
SAT-Amikaro - 132-134, Boulevard Vincent-Auriol - 75013 Paris - 09.53.50.99.58
A propos de ce site | Espace rédacteurs